ABD ve İran arasındaki Haziran ayı Mutabakat Zaptı, karşılıklı hava saldırılarıyla çöktü. Donald Trump, Ankara'daki NATO zirvesinde anlaşmanın bittiğini açıkladı. ABD yaptırımları geri getirirken, bölgede gerilim tırmanıyor.
Amerika Birleşik Devletleri ve İran arasında Haziran ayında imzalanan ve savaşı sonlandırmayı amaçlayan Mutabakat Zaptı (MoU), iki tarafın karşılıklı askeri hamleleriyle büyük bir darbe aldı. ABD'nin İran'daki hedeflere yönelik düzenlediği geniş çaplı hava saldırılarına İran, bölgedeki ABD üslerini vurarak karşılık verdi. Gelişmelerin ardından Ankara’daki NATO zirvesinde konuşan ABD Başkanı Donald Trump, anlaşmanın "bittiğini" ve müzakerelerin "zaman kaybı" olduğunu söyledi.
Çatışmayı Ne Tetikledi?
Gerilim, Umman kıyılarına yakın Hürmüz Boğazı'nda üç ticari geminin (Marshall Adaları, Suudi Arabistan ve Liberya bandıralı) hedef alınmasıyla başladı. ABD, bu saldırılardan Tahran'ı sorumlu tutarken; İranlı kaynaklar gemilerin, İran ekiplerinin mayın temizleme çalışması yaptığı kısıtlı bölgelere girdiği için uyarıldığını öne sürdü.
Bu gelişme üzerine ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM), Hürmüz Boğazı ve çevresinde İran'a ait hava savunma sistemleri, komuta merkezleri, radarlar ve Devrim Muhafızları’na (IRGC) ait 60'tan fazla küçük tekne dahil olmak üzere 80'den fazla hedefi havadan vurdu. Saldırılar özellikle Sirik, Keşm Adası, Bender Abbas ve Buşehr eyaletindeki askeri üsleri hedef aldı.
İran'ın Yanıtı
İran Devrim Muhafızları, ABD'nin saldırılarına misilleme olarak Bahreyn ve Kuveyt'te bulunan ABD askeri tesislerine (Bahreyn'deki 5. Filo üssü ve Kuveyt'teki Ali Al Salem Hava Üssü dahil) 85 füze ve insansız hava aracı fırlattığını açıkladı. Saldırılar sırasında Bahreyn ve Kuveyt'te siren sesleri yükseldi.
İran Dışişleri Bakanlığı, ABD'yi Birleşmiş Milletler Şartı'nı ve askeri operasyonların durdurulmasını öngören Mutabakat Zaptı'nı açıkça ihlal etmekle suçladı. İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf da ABD'nin petrol yaptırımlarını yeniden devreye sokmasını ve İsrail’in Lübnan’a yönelik saldırılarını "anlaşmanın ağır ihlalleri" olarak nitelendirerek, "Zorbalık ve şantaj dönemi bitti, geri adım atmayacağız" dedi.
Barış Süreci Bitiyor mu?
Haziran ayında imzalanan 60 günlük mutabakat, İran'ın nükleer programına dair detaylar netleşene kadar Lübnan dahil tüm cephelerde çatışmaları durdurmuş, Hürmüz Boğazı'nı ticarete açmış ve karşılığında ABD İran'ın petrol yaptırımlarını askıya almıştı.
Ancak son saldırıların ardından:
ABD Hazinesi, İran petrolüne yönelik yaptırım muafiyetlerini iptal ederek yeni petrol satışlarına yönelik kısıtlamaları derhal yürürlüğe koydu.
Ankara'daki NATO zirvesinde konuşan Donald Trump, anlaşmanın fiilen bittiğini ima ederek, "Müzakerecilerimin konuşmaya devam etmesine izin verebilirim ama bence bu tamamen bir zaman kaybı" dedi.
NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, İran'ın ticari gemileri hedef alarak ateşkesi bozduğunu belirterek ABD'nin operasyonuna tam destek verdi. Buna karşılık Suudi Arabistan, Katar, Kuveyt, Umman ve Mısır gibi bölge ülkeleri ise hem gemilere hem de Körfez ülkelerinin egemenlik alanlarına yapılan saldırıları kınayarak tarafları itidale ve diplomasiye davet etti.
Analizlere göre, bu tırmanışın tam da Şubat ayında öldürülen İran Dini Lideri Ayetullah Ali Hamaney için düzenlenen günlerce süren cenaze törenleri ve NATO zirvesiyle aynı döneme denk gelmesine dikkat çekiyor. Yine taraflar masada daha fazla zaman kazanmak veya pozisyonlarını güçlendirmek için riskli askeri hamleler yapıyor olsa da her iki tarafın da en nihayetinde topyekün bir savaştan kaçınmak için tansiyonu düşürmek isteyeceği öngörülüyor. Ancak Trump'ın sert açıklamaları barış masasının geleceğini ciddi bir belirsizliğe sürüklemiş durumda.