Ayetullah Hamaney'nin cenazesinde Hasan Humeyni'nin erken ayrılması ve oğlu Ahmed Humeyni'ye ilgi, İran'da liderlik geçişi sürecinde kurucu mirasın, toplumsal rızanın ve ılımlı kanadın sistem içindeki kritik dengelerini yansıtmaktadır.
İran devlet aklı ve Şii siyaset felsefesi, güç dengelerinin ve kurumsal farklılaşmaların sert yol ayrımları ya da dışsal kamplaşmalar yerine, nizam içi müzakereler ve sembolik jestler üzerinden yürütülmesini esas alır. Ayetullah Seyyid Ali Hamaney’in vefatının ardından düzenlenen cenaze töreninde İslam Devrimi’nin kurucu lideri İmam Humeyni’nin torunu Hasan Humeyni’nin Kur’an-ı Kerim tilaveti sırasında alandan erken ayrılması ve oğlu Ahmed Humeyni’nin gördüğü yoğun kabul, bu köklü geleneğin en güncel yansımasıdır. Tahran koridorlarında bu tablo, İslam Devrimine yönelik köktenci bir kopuş ya da düşmanlık ekseninde okunamaz ama kurucu mirasın sürekliliği, sistem içi meşruiyetin yeniden üretimi ve yeni liderlik (Velayet-i Fakih) geçişinde gözetilmesi gereken hassas dengeler bağlamında ele alınmalıdır.
Hasan Humeyni’nin Sistem İçi Eleştirileri
Hasan Humeyni, dedesi İmam Humeyni’nin türbe mütevelliliğini yürüten, nizamın kurucu genetiğine ve devrim ilkelerine tam bağlılık gösteren, ancak sistemin işleyiş biçimine yönelik "sistem içi/yapıcı" eleştirileriyle öne çıkan ılımlı bir ilahiyatçıdır.
Hasan Humeyni’nin en net somut çıkışlarından biri, Anayasa Koruyucular Konseyi’nin reformist ve ılımlı adayları sistematik olarak eleme yöntemine yöneliktir. Nitekim 2016 yılında kendisinin Uzmanlar Meclisi adaylığı, 2021 yılında ise cumhurbaşkanlığı adaylık potansiyeli bu kurul tarafından sınırlandırılmıştır. Humeyni, halkın geniş kesimlerinin sandığa katılımı sağlanmadan nizamın toplumsal rızayı üretemeyeceğini ve liyakat ilkesinin zedelendiğini savunmaktadır.
Toplumsal kriz dönemlerinde (örneğin Mahsa Amini olayları veya ekonomik protestolar), devletin güvenlik odaklı refleksleri yerine şeffaflık ve diyalog geliştirmesi gerektiğini dile getirmiştir. Bir ülkeyi yönetmenin en rasyonel yolunun çoğunluğun iradesine dayanan bir katılım olduğunu belirterek, halkın haklı ekonomik ve sosyal taleplerine kulak tıkanmasının sistemi kırılganlaştıracağı uyarısında bulunmuştur.
Eleştirilerine rağmen Hasan Humeyni, nizamın zayıflamasının kaosa yol açacağını, dış müdahalelere zemin hazırlayacağını ve bundan en çok İran halkının zarar göreceğini savunur. Bu nedenle kriz anlarında devlete, orduya ve geçiş konseylerine destek çağrısı yaparak kilit bir emniyet supabı görevi üstlenir.
Cenaze törenindeki erken ayrılış hamlesi, tam da bu somut arka planın bir tezahürüdür. Kur’an tilaveti sürerken alanı terk etmesi, yeni dönemi şekillendirecek olan Uzmanlar Meclisi ve arka plandaki karar alıcılara yönelik "Kurucu ailenin ve onun temsil ettiği geniş tabanlı, ılımlı ulema çizgisinin yeni liderlik mimarisinde figüran yapılamayacağı" mesajını içeren sessiz bir şerhtir.
Ahmed Humeyni ve Mirasın Sürdürülebilirliği
Hasan Humeyni’nin protokol sınırlarını çizerek alandan çekildiği esnada, oğlu Ahmed Humeyni’nin tören alanında gördüğü geniş kabul ve teveccüh, kurucu mirasın kuşaklararası aktarım stratejisini somutlaştırmaktadır. Geleneksel ulema hiyerarşisinin halktan uzaklaşma eğilimi gösteren katı yapısına karşın, sosyal dinamikleri iyi okuyan, modern eğitimli ve genç kitlelerle iletişim kurabilen Ahmed Humeyni, Humeyni soyunun toplumsal hafızadaki kredisini tazelemektedir.
Bu ilgi, devrim bürokrasisi ile kurucu aile arasındaki güç dengelerinde ailenin elindeki en büyük kozun "toplumsal meşruiyet ve rıza" olduğunu tescillemiştir. Ahmed Humeyni’nin kamusal alandaki bu görünürlüğü, nizamın sürekliliği içinde ailenin sonraki nesillerde de dengeleyici, uzlaştırıcı ve kapsayıcı bir merkez olarak masada kalmaya devam edeceğinin somut bir ilanıdır.
Yaşanan bu sembolik hareketliliğin derin arka planında, Seyyid Ali Hamaney sonrası İran’ın kurumsal yapısının ve yeni Dini Lider’in kim olacağı sorusunun yarattığı istişare süreçleri yatmaktadır. Devlet yapısı içerisinde Devrim Muhafızları Ordusu ve muhafazakar çekirdek, bölgesel savaş riskleri ve iç baskılar nedeniyle liderlik geçişini tamamen güvenlik eksenli, ideolojik olarak homojen ve tavizsiz bir figür etrafında konsolide etme eğilimindedir.
Humeyni Evi ve onlarla aynı doğrultuda düşünen geleneksel ulema ise devletin tamamen tek tipleşerek esneklik ve müzakere kabiliyetini kaybetmesinden endişe duymaktadır. Hasan Humeyni’nin duruşu ve oğlunun gördüğü kabul, nizam içi karar alıcılara şu gerçeği hatırlatmaktadır: Yeni dönemde iç istikrarı ve sistem bütünlüğünü korumanın yolu, kurucu felsefenin esneklik vaatlerine geri dönmek, ılımlı kanatları dışlamamak ve toplumsal rızayı genişletmektir.