Foreign Policy'nin 28 Mayıs 2026 tarihli analizine göre, Trump'ın İran'a yönelik 'Deli Adam Doktrini' stratejisi etkisini yitirdi. Tahran yönetimi tehditleri blöf olarak görürken, ABD'nin psikolojik caydırıcılığı sorgulanıyor.
Foreign Policy’de 28 Mayıs 2026 tarihinde yayımlanan “Deli Adam Geri Dönüyor” başlıklı analiz, Donald Trump’ın İran karşısında yıllardır uyguladığı “Deli Adam Doktrini” stratejisinin sınırlarına odaklanıyor. Yazının temel tezi şu: Trump, rakiplerini korkutmak için öngörülemez ve irrasyonel görünmeye çalışıyor ama İran dosyasında bu strateji beklenen sonucu üretmiyor. Çünkü Tahran yönetimi Trump’ın tehditlerini artık bir blöf olarak görmeye başlamış durumda.
Aslında mesele İran’dan çok daha büyük. Ortada sadece bir nükleer kriz ya da bölgesel gerilim bulunmuyor. Tartışılan konu, Amerikan gücünün nasıl çalıştığı ve artık ne kadar etkili olduğu sorusu.
Nixon’dan Trump’a Uzanan Bir Doktrin
“Deli Adam” kavramı ilk kez Richard Nixon döneminde sistematik hale geldi. Nixon ve danışmanı Henry Kissinger, Sovyetler Birliği ve Kuzey Vietnam liderliğinin Amerikan başkanını öngörülemez biri olarak görmesini istiyordu. Mantık basitti: Eğer rakibiniz sizin gerçekten her şeyi yapabilecek kadar tehlikeli olduğunu düşünürse geri adım atabilir.
Trump ise bu yöntemi dış politikanın merkezine yerleştirdi. Kuzey Kore’den Çin’e, NATO’dan İran’a kadar birçok dosyada aynı yöntemi kullandı. Sert tehditler, ani kararlar, sosyal medya üzerinden kriz yönetimi ve son dakikada geri çekilmeler Trump diplomasisinin temel karakteri haline geldi.
Ancak bu yöntemin çalışabilmesi için iki şart gerekiyor. Birincisi, rakibin sizin gerçekten kontrolden çıkabileceğinize inanması. İkincisi, tehdidin uygulanabilir görünmesi. İran örneğinde her iki şart da aşınmaya başladı.
İran Neden Geri Adım Atmıyor?
Washington’daki birçok stratejist yıllardır İran’ın ekonomik baskılar karşısında çökeceğini varsayıyordu. Fakat son gelişmeler farklı bir tablo ortaya koydu.
İran, ağır yaptırımlara rağmen devlet yapısını korudu. Nükleer programını sürdürdü. Direniş cephesini tamamen kaybetmedi. Körfez enerji koridorları üzerindeki etkisini muhafaza etti. Daha önemlisi İran siyasi kültürü, dış baskıya karşı geri çekilmek yerine direnç üretme eğiliminde.
Trump’ın zaman zaman kullandığı “medeniyetlerini yok ederiz” türü ifadeler Washington’da güç gösterisi olarak algılanabilir. Ancak Tahran’da bu söylem farklı okunuyor. İranlı karar vericiler bunu pazarlık dili olarak görüyor ve Amerikan başkanının her tehdidi uygulayamayacağını düşünüyor.
Bu noktada ciddi bir paradoks ortaya çıkıyor. Bir lider sürekli maksimum tehdidi kullanırsa zamanla tehditlerinin değeri düşüyor. Bugün İran’ın yaptığı da tam olarak bu değerlendirme.
Hürmüz Boğazı Krizi Washington’u Zorladı
Trump yönetimi başlangıçta İran’a karşı son derece yüksek hedeflerle hareket etti. İran’ın nükleer kapasitesinin tamamen ortadan kaldırılması, bölgesel etkisinin kırılması ve hatta rejimin zayıflatılması gibi hedefler konuşuluyordu.
Fakat savaşın ve gerilimin uzaması farklı sonuçlar doğurdu.
Dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı üzerinden geçiyor. Bu koridorun kapanması enerji fiyatlarında küresel baskı yarattı. Petrol piyasalarındaki dalgalanma hem Avrupa’yı hem Asya’yı hem de Amerikan iç politikasını etkiledi.
Trump’ın seçim hesapları açısından da enerji fiyatları kritik önem taşıyor. Bu nedenle Beyaz Saray bir yandan sert açıklamalar yaparken diğer yandan İran’la müzakere kanallarını açık tutmak zorunda kaldı.
Ortaya ilginç bir tablo çıktı. Washington tehdit ediyor. Tahran direniyor. Sonra iki taraf yeniden masaya dönüyor. Bu döngü sürekli tekrar ediyor.
Batı medyasında son haftalarda dikkat çeken ayrıntılardan biri arabulucuların rolü oldu.
Özellikle Pakistan ve Katar, Washington ile Tahran arasında sessiz diplomatik kanallar oluşturmaya çalışıyor. Reuters, Vox ve çeşitli diplomatik kaynaklar son dönemde İslamabad’ın beklenmedik şekilde önemli bir arabulucu haline geldiğini aktarıyor.
Bu durum Ortadoğu’daki güç dağılımının değiştiğini gösteriyor. Bir dönem bölgede kriz çözümünün merkezi olan Avrupa bugün büyük ölçüde devre dışı kalmış durumda.
ABD doğrudan sonuç alamıyor. Rusya Ukrayna savaşı nedeniyle sınırlı hareket ediyor. Çin ise perde arkasında ekonomik nüfuzunu artırıyor. Bu boşlukta Katar ve Pakistan gibi orta ölçekli aktörler kritik roller üstleniyor.
Çin Faktörü
İran meselesinin görünmeyen boyutlarından biri de Çin. Tahran bugün ekonomik olarak nefes alabiliyorsa bunun önemli nedenlerinden biri Çin pazarına erişim.
Pekin, İran petrolünün en büyük müşterilerinden biri olmaya devam ediyor. Ayrıca Çin açısından İran sadece enerji kaynağı değil. İran, Çin’in Batı Asya’daki jeoekonomik koridorlarının önemli parçalarından biri. Bu nedenle Trump’ın İran üzerindeki baskısı dolaylı biçimde Çin’in bölgesel çıkarlarını da etkiliyor.
Washington’daki bazı çevreler İran dosyasını artık yalnızca Ortadoğu problemi olarak değil, Çin rekabetinin uzantısı olarak değerlendiriyor.
İsrail ve Körfez Ülkeleri Ne Düşünüyor?
Trump’ın “deli adam” stratejisinin en ilginç etkilerinden biri müttefiklerde görülüyor.
Teorik olarak bu strateji düşmanları korkutmak için geliştirilmişti. Fakat uygulamada müttefikleri de tedirgin ediyor.
İsrail, Suudi Arabistan ve Körfez ülkeleri Washington’un İran konusunda ne yapacağını kestirmekte zorlanıyor. Bir gün maksimum baskı açıklaması geliyor.
Ertesi gün müzakere mesajları veriliyor. Sonra yeni yaptırımlar açıklanıyor. Ardından ateşkes görüşmeleri başlıyor. Bu dalgalanma bölgesel aktörlerin uzun vadeli plan yapmasını zorlaştırıyor. İran açısından ise bu durum bir fırsat yaratıyor. Çünkü stratejik belirsizlik bazen güçlü tarafın değil sabırlı tarafın işine yarayabiliyor.
Amerikan Gücünün Psikolojik Krizi
Bu hikâyenin en önemli tarafı psikolojik. Soğuk Savaş boyunca Amerikan gücü büyük ölçüde öngörülebilirlik üzerine kuruluydu. Müttefikler Washington’a güveniyordu. Rakipler Amerikan kırmızı çizgelerini biliyordu.
Trump dönemi ise farklı bir model ortaya çıkardı. Belirsizlik. Ani yön değişiklikleri. Kişiselleşmiş diplomasi. Sosyal medya üzerinden kriz yönetimi.
Bu yöntem kısa vadede dikkat çekebilir. Ancak uzun vadede güvenilirlik sorunu yaratıyor. Bugün İran dosyasında görülen tablo biraz da bunun sonucu. Tahran yönetimi artık şu soruyu soruyor: “Trump gerçekten saldıracak mı, yoksa yeniden pazarlık masasına mı dönecek?” Eğer rakip bu soruyu sormaya başlıyorsa, korku stratejisinin etkisi azalmaya başlamış demektir.
Foreign Policy’nin işaret ettiği asıl mesele İran’ın direnci değil. Asıl mesele Amerikan gücünün nasıl algılandığı.
Trump’ın dış politika modeli, rakipleri psikolojik baskıyla taviz vermeye zorlamaya dayanıyor. Ancak İran örneği, bu yaklaşımın sınırlarını ortaya koyuyor. Tehditler sık tekrarlandığında etkisini kaybediyor. Maksimum baskı stratejisi sürekli kullanıldığında maksimum sonuç üretmiyor.
Ortadoğu bugün yeni bir denge arıyor. Washington askeri üstünlüğünü koruyor. İran direnme kapasitesini koruyor. Çin ekonomik nüfuzunu büyütüyor. Pakistan ve Katar arabulucu rolünü genişletiyor.
İsrail ve Körfez ülkeleri ise Amerikan stratejisinin yönünü anlamaya çalışıyor. Bu nedenle İran dosyası artık bir nükleer kriz başlığı olmaktan çıktı. Mesele, 21. yüzyılda Amerikan gücünün korku üretme kapasitesinin hâlâ çalışıp çalışmadığı sorusuna dönüştü. Ve görünen o ki Tahran, Washington’un en güçlü silahlarından biri olan psikolojik caydırıcılığı test etmeye devam edecek.
Görsel: Foreign Policy