
İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana ilk kez ABD, Rusya ve Çin liderlerinin aynı masa etrafında bir araya gelmesi, diplomatik bir buluşmanın ötesinde anlam taşıyor. Üç ülke; nükleer silahların kontrolü, Birleşmiş Milletler’in geleceği, enerji güvenliği ve uluslararası hukukun sınırları konusunda ortak bir zemin arayışına girdi.
Zirvenin asıl önemi, tarafların bütün sorunlarda uzlaşmış olması değil, birbirleriyle rekabet eden üç büyük gücün küresel düzenin geleceğini doğrudan müzakere etmeye başlamasıdır. Washington, Moskova ve Pekin arasındaki ilişkiler uzun süredir ekonomik rekabet, askeri gerilimler, yaptırımlar ve bölgesel savaşlar üzerinden şekilleniyor. Shenzhen buluşması ise bu rekabetin artık belirli kurallar çerçevesinde yönetilmesi gerektiğine ilişkin bir iradeyi ortaya koyuyor.
Ancak ortaya çıkan ortak bildiri ile liderlerin zirve öncesinde dile getirdikleri beklentiler arasında önemli farklılıklar bulunuyor. Ukrayna ve İran savaşları gibi uluslararası sistemi doğrudan etkileyen iki büyük kriz, ortak bildiride yer almadı. Nükleer silahların azaltılması konusunda da henüz somut bir takvim veya bağlayıcı anlaşma ortaya çıkmadı. Dolayısıyla zirveyi yeni bir dünya düzeninin ilanı olarak okumaktan ziyade, büyük güçler arasında yeni bir müzakere zemininin kurulması olarak değerlendirmek gerekiyor.
Washington, Pekin ve Moskova ne istiyor?
Zirvenin anlaşılabilmesi için üç ülkenin masaya hangi beklentilerle oturduğuna bakmak gerekiyor.
Donald Trump açısından Shenzhen görüşmesinin temel hedefi, ABD'nin küresel liderliğini korurken iki büyük rakibiyle doğrudan pazarlık edebileceği bir diplomatik mekanizma oluşturmaktı. Trump, zirvenin başlangıcında ABD, Çin ve Rusya'nın nükleer silahların azaltılması ve bu silahların kullanılma riskinin düşürülmesi konusunda özel bir sorumluluk taşıdığını söyledi. Nükleer silahların kontrolü, Trump'ın yeni ve daha kapsamlı bir silahsızlanma anlaşması oluşturma arayışının merkezinde bulunuyor.
Washington açısından bu hedefin önünde ciddi bir engel var: ABD ile Rusya arasındaki son büyük nükleer silah kontrol anlaşması New START, Şubat 2026'da sona erdi. Trump, yeni anlaşmaya Çin'in de dahil edilmesini istiyor. Ancak Pekin, nükleer kapasitesinin ABD ve Rusya'nın gerisinde olduğunu belirterek böyle bir müzakereye eşit koşullarda katılmak istemiyor. Mevcut tahminlere göre ABD ve Rusya'nın ayrı ayrı 5 binden fazla nükleer savaş başlığına karşılık Çin'in yaklaşık 600 savaş başlığı bulunuyor. Bu nedenle Çin'in, iki büyük nükleer güçle aynı sınırlamalara tabi tutulması Pekin açısından stratejik bir dezavantaj oluşturabilir.
Trump'ın ikinci hedefi ise enerji güvenliği ve İran savaşıyla bağlantılı. Hürmüz Boğazı'ndaki gelişmeler, ABD'nin Çin ile ilişkilerinde enerji konusunu daha önemli hale getirmiş durumda. Trump, Şi ile yaptığı ikili görüşmede petrol sevkiyatının Hürmüz Boğazı üzerinden devam etmesi konusunda ortak çıkar bulunduğunu vurguladı. Ayrıca Çin'in ABD'den daha fazla tarım ürünü satın almasını gündeme getirdi. Bu yaklaşım, Washington'ın Çin ile ekonomik rekabeti sürdürürken ticari ilişkilerde belirli uzlaşmalar aradığını gösteriyor.
Şi Cinping'in önceliği ise Çin'i küresel sistemin kurucu ve belirleyici güçlerinden biri olarak kabul ettirmek. Çin yönetimi, zirveyi dünya barışının korunması ve büyük güçler arasındaki stratejik istikrarın sağlanması çerçevesinde tanımladı. Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, 16 Kasım'daki açıklamasında üç ülkenin Birleşmiş Milletler'in kurucu üyeleri ve Güvenlik Konseyi'nin daimi üyeleri olduğunu hatırlatarak aralarındaki iletişimin güçlendirilmesinin, farklılıkların yönetilmesinin ve istikrarlı ilişkilerin korunmasının önemini vurguladı.
Şi'nin bu yaklaşımının arkasında daha geniş bir stratejik hesap bulunuyor. Çin, ABD ile doğrudan askeri veya ekonomik çatışmaya girmek yerine uluslararası sistemin kurallarının yeniden tartışılmasını ve kendi yükselen gücünün bu sistemde daha fazla karşılık bulmasını istiyor. Pekin'in Birleşmiş Milletler reformuna verdiği önem de buradan kaynaklanıyor. Çin, mevcut uluslararası kurumların Batı merkezli güç dağılımını yansıtan yapısının değişmesini ve yükselen güçlerin daha fazla söz sahibi olmasını savunuyor.
Şi'nin ABD ile görüşmesinde Tayvan meselesini gündeme getirmesi de dikkat çekici. Pekin açısından Tayvan, ikili ilişkilerde ekonomik ve ticari konuların ötesine geçen temel egemenlik meselesi. Dolayısıyla Çin, Washington ile ilişkileri iyileştirmeye çalışırken Tayvan konusunda geri adım atmayacağını da gösteriyor. Bu, iki ülke arasındaki yakınlaşmanın sınırlarını belirleyen temel başlıklardan biri olmaya devam edecek.
Vladimir Putin'in hesabı ise Rusya'nın uluslararası izolasyonunu kırmak ve Moskova'nın büyük güç statüsünü yeniden tescil ettirmek. Putin, zirve öncesinde üç ülkenin İkinci Dünya Savaşı'ndaki ortak tarihine gönderme yaparak uluslararası barışın korunmasında ortak sorumluluk taşıdıklarını söyledi. Zirve sonrasında görüşmeleri açık, samimi ve yararlı olarak nitelendirdi.
Moskova açısından bu buluşmanın en önemli sonucu, Rusya'nın ABD ve Çin ile aynı diplomatik düzlemde yer almasıdır. Ukrayna savaşı nedeniyle Batı'nın yaptırımlarıyla karşı karşıya kalan Rusya, Çin ile geliştirdiği ekonomik ve siyasi ilişkileri sürdürürken Washington ile de doğrudan temas kurmak istiyor. Putin'in Trump ile yaptığı yaklaşık 35-40 dakikalık ikili görüşmede Ukrayna savaşı ve Rusya-ABD ilişkileri ele alındı. Kremlin, görüşmenin oldukça olumlu geçtiğini açıkladı.
Ancak Putin'in asıl beklentisi, Rusya'nın güvenlik çıkarlarının ve Ukrayna konusundaki pozisyonunun Washington tarafından dikkate alınması. Bu nedenle Moskova, üçlü diplomatik mekanizmayı ABD ile ilişkileri yeniden düzenlemek ve Avrupa güvenlik mimarisine ilişkin taleplerini gündeme taşımak için bir fırsat olarak görüyor.
Ortak bildirinin satır araları: Yeni bir uluslararası hukuk anlayışı mı?
Zirve sonunda açıklanan dört maddelik ortak bildiri, üç ülkenin hangi konularda uzlaşabildiğini gösteriyor.
İlk madde Birleşmiş Milletler'in reformunu öngörüyor. Üç ülke, BM'nin küresel sorunlara daha etkili yanıt verebilmesi ve uluslararası barış ile güvenlik misyonunu daha iyi yerine getirebilmesi gerektiğini kabul etti. İkinci madde, rafine petrol ürünlerinin üretim ve arzının artırılmasını, enerji akışının istikrarlı biçimde sürdürülmesini içeriyor.
Üçüncü madde ise uluslararası siyaset bakımından belki de en tartışmalı başlık. Liderler, devletlerin rızası ve devlet görevlilerinin dokunulmazlığı ilkelerinin önemini vurgularken Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin yetki alanını kötüye kullanmaması gerektiği konusunda uzlaştı.
Bu maddenin siyasi arka planı oldukça önemli. Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin Vladimir Putin hakkında çıkardığı yakalama kararı bulunuyor. ABD yönetimi de mahkemenin bazı soruşturmalarına ve yetkililerine karşı yaptırım uyguladı. Dolayısıyla üç liderin uluslararası yargı mekanizmalarına ilişkin ortak tutumu, sadece hukuki bir tartışma olarak görülemez. Burada devlet egemenliği ile uluslararası hesap verebilirlik arasındaki güç mücadelesi öne çıkıyor.
Bu yaklaşımın uluslararası hukuk bakımından yaratabileceği sonuçlar dikkatle izlenmeli. Devlet egemenliğinin korunması, büyük güçlerin uluslararası yargı mekanizmalarının yetkilerini sınırlama arayışına dönüşürse özellikle savaş suçları, insanlığa karşı suçlar ve sivillere yönelik ihlaller konusunda hesap verebilirlik daha da zorlaşabilir.
Dördüncü madde ise nükleer silahlarla ilgili. Üç lider, nükleer savaşın kazanılamayacağını ve asla yapılmaması gerektiğini yineleyerek nükleer risklerin azaltılması ve nükleer silahların yayılmasının önlenmesi konusunda diyalog yürütme kararı aldı.
Burada dikkat çekilmesi gereken bir ayrıntı var: Ortak bildiri Ukrayna ve İran savaşlarına değinmiyor. Oysa Trump, bu meseleleri zirve öncesinde gündeme getireceğini belirtmişti. Putin de Ukrayna meselesinin bölgesel çatışmaların çözümündeki ortak çıkar alanlarından biri olduğunu ifade etmişti. Şi ise çatışmaların siyasi ve diplomatik yollarla çözülmesini savundu. Ancak liderler, bu konularda ortak bir çözüm metni ortaya koyamadı. Bu durum, üç ülkenin küresel düzenin genel ilkeleri konusunda uzlaşabilmesine rağmen somut krizlerin çözümünde hâlâ birbirinden uzak pozisyonlarda bulunduğunu gösteriyor.
Yalta benzetmesi ve büyük güçler arasındaki yeni denge
Shenzhen zirvesinin uluslararası kamuoyunda Yalta Konferansı ile karşılaştırılması tesadüf değil. Şubat 1945'te ABD Başkanı Roosevelt, İngiltere Başbakanı Churchill ve Sovyet lideri Stalin, savaş sonrası Avrupa'nın siyasi düzenini görüşmek üzere bir araya gelmişti. O toplantı, İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki uluslararası sistemin şekillenmesinde belirleyici olmuştu.
Bugün Shenzhen'de ortaya çıkan tablo, tarihsel koşullar bakımından Yalta ile aynı değil. Ancak iki toplantı arasında önemli bir benzerlik bulunuyor: Büyük güçler, uluslararası sistemin geleceğini kendi aralarındaki müzakereler üzerinden şekillendirmeye çalışıyor.
Bu durum özellikle orta ölçekli ülkeler ve bölgesel aktörler açısından önemli sonuçlar doğurabilir. Çünkü büyük güçler arasında kurulacak yeni uzlaşma mekanizmaları, çatışma bölgelerindeki siyasi dengeleri ve devletlerin hareket alanlarını doğrudan etkileyebilir.
Ukrayna'nın masada bulunmaması bunun en somut örneği. Rusya ile ABD'nin Ukrayna konusunda doğrudan görüşmesi, Kiev'in kendi geleceğine ilişkin kararların dışında bırakılması riskini beraberinde getiriyor. Benzer biçimde Avrupa ülkelerinin, Japonya'nın ve Güney Kore'nin de üçlü zirvenin dışında kalması, büyük güç diplomasisinin diğer aktörlerin güvenlik kaygılarını ne ölçüde dikkate alacağı sorusunu gündeme getiriyor.
Burada Çin'in pozisyonu ayrıca önem taşıyor. Pekin, Rusya ile stratejik ortaklığını korurken ABD ile doğrudan çatışmadan kaçınmaya çalışıyor. Washington ise aynı anda hem Çin'in yükselişini sınırlandırmak hem de Moskova ile ilişkilerini yeniden düzenlemek istiyor. Rusya ise bu iki güç arasındaki rekabetten yararlanarak uluslararası sistemdeki ağırlığını artırmayı hedefliyor.
Dolayısıyla ortaya çıkan yapı, klasik anlamda bir ittifak değil. Üç ülkenin çıkarları belirli başlıklarda kesişirken başka alanlarda ciddi biçimde çatışıyor. Bu nedenle Shenzhen'de ortaya çıkan yakınlaşmayı kalıcı bir ABD-Çin-Rusya bloklaşması olarak değerlendirmek doğru olmaz. Daha gerçekçi okuma, üç gücün birbirleriyle rekabet ederken aynı zamanda küresel istikrarsızlığın kendi çıkarlarına zarar vermesini önlemeye çalıştığıdır.