Erken Cumhuriyet dönemi 'Doğu Raporları'nın güvenlikçi ve inkarcı yapısı eleştirilirken; Erdoğan, Bahçeli ve Öcalan'ın dahil olduğu yeni sürecin, devlet aklında köklü bir zihniyet değişimi ve toplumsal barış iradesi yarattığı vurgulanıyor.
Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarından itibaren devletin Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerine yönelik yürüttüğü politikaların temel referans kaynaklarından biri "Doğu Raporları" olarak anılan bürokratik ve askerî metinler olmuştur. Başbakanlar, genel müfettişler, valiler, askerî erkân ve özel görevli bürokratlar tarafından kaleme alınan bu raporlar; bölgenin idari, askerî, iktisadi, coğrafi ve toplumsal yapısını devletin güvenlik merkezli perspektifiyle tahlil etme amacını taşımaktadır. İsmet İnönü, Celal Bayar, Abidin Özmen ve Hüseyin Avni Ulaş gibi dönemin kilit siyasi ve idari aktörlerinin imzalarını taşıyan bu metinler, Cumhuriyet’in merkeziyetçi ulus-devlet inşa sürecinde bölgeye bakışını şekillendiren resmi hafızayı ve politika şablonlarını oluşturmuştur. Ancak söz konusu metinler bütüncül bir yaklaşımla incelendiğinde, dönemin siyasal ikliminin ve ideolojik tercihlerinin bir yansıması olarak bölgedeki etno-kültürel unsurların, dilsel çeşitliliğin ve tarihsel arka planın radikal bir biçimde yok sayıldığı, gerçeklikle uyuşmayan kurgusal bir çerçeveye oturtulduğu net bir şekilde anlaşılmaktadır.
Bu raporların hazırlanış amacı, bölgedeki toplumsal dinamikleri rasyonel ve sosyolojik araçlarla anlamaktan öte merkezin otoritesini Doğu vilayetlerinde eksiksiz bir şekilde kurmak, bölgeyi idari bakımdan denetim altına almak ve tasarlanan ulusal bütünleşme projesini hayata geçirmektir. Bu doğrultuda hazırlanan metinler, birer bilimsel veya tarafsız saha araştırması niteliği taşımaktan ziyade, devletin güvenlik kaygılarını meşrulaştıran, isyan hareketlerini veya hoşnutsuzlukları yalnızca dış kışkırtmalara bağlayan kriz yönetim belgeleridir. Cumhuriyet bürokrasisi, bu raporlar aracılığıyla Doğu’yu merkezin medenileştirmesi, ehlileştirmesi ve asimile etmesi gereken bir "taşra" ve "güvenlik alanı" olarak kurgulamıştır. Bu bakış açısı, hazırlanan metinlerin dilinden analiz yöntemlerine kadar her düzlemde kendisini hissettirmekte, sorunun derinlemesine anlaşılmasını baştan engellemektedir.
Mesela Erken Cumhuriyet döneminde merkezî idarenin Doğu coğrafyasına ve Kürt toplumsal yapısına bakışındaki oryantalist, güvenlikçi ve asimilasyonist zihniyetin en belirgin tezahürlerinden biri, dönemin Erzincan Valisi Ali Kemali’nin 1932 yılında yayımladığı Erzincan (Tarihi, Coğrafi, İçtimai, Etnografi, İdari, İhsai Tetkikat Tecrübesi) başlıklı eserinde ve merkeze sunduğu raporlarda ortaya çıkmaktadır. Ali Kemali, bölge sosyolojisini tahlil ederken devrin inkarcı antropolojik anlatısına sığınmış; Kürt halkını medeniyetten yoksun, ıslah edilmesi gereken unsurlar olarak tasvir ederken onları adeta doğanın vahşi birer parçası ve "yabani hayvanlar" gibi kategorize eden bir dil kullanmıştır.
Kürt Kimliğinin İnkârı
Bu raporların en dikkat çekici, karakteristik ve ayırt edici niteliği, doğrudan muhatap alınan geniş toplumsal kitlenin etnik, kültürel ve dilsel varlığını ısrarla ve sistemli bir biçimde tanımamasıdır. Rapor metinlerinde "Kürt" kavramları kararlılıkla reddedilmiş; bu ifadelerin kullanımı idari bir suç ya da bölünme tehlikesi olarak kodlanmıştır. Bunun yerine "Doğu", "Şark", "Bölge Halkı", "Dağlı Türkler" ya da öz Türkçe kökenli olduğu iddia edilen kurgusal terimler gibi coğrafi, muğlak ve asimilasyonist kavramsallaştırmalar tercih edilmiştir. Raporların başlığından içeriğine, istatistiki tablolarından öneri bölümlerine kadar yansıyan bu dille, mesele özgün bir kimlik, dil ve hak talebi olmaktan tamamen çıkarılmış; sıradan bir bölgesel kalkınma, coğrafi yalıtılmışlık ya da asayiş ve asilik sorununa indirgenmiştir.
Kürt kimliğinin bu şekilde dilsel ve kavramsal düzeyde yok sayılması, uygulanan devlet politikasının rastlantısal bir sonucu değil, bilinçli bir kurumsal stratejisidir. Rapor hazırlayıcıları, Kürt dilini müstakil bir dil olarak kabul etmek yerine Türkçe’nin bozulmuş bir lehçesi veya toplama bir dil olarak tanımlama gayretine girmişlerdir. Benzer şekilde Kürt kültürünü ve tarihini de bağımsız bir varlık olarak tanımak yerine, bu unsurları yok sayılması gereken veya uzun vadeli asimilasyon politikaları çerçevesinde eritilmesi hedeflenen yapılardan ibaret görmüşlerdir. Kürt kimliğinin inkârı, rapordaki diğer tüm analizlerin üzerine inşa edildiği hatalı bir temel oluşturmuş, bu da raporların daha baştan tarafsız, gerçekçi ve çözüm odaklı bir analiz sunma imkânını tamamen ortadan kaldırmıştır. Kimliği yok sayılan bir toplumun taleplerinin doğru anlaşılması ve rasyonel politikalara konu edilmesi elbette mümkün olamamıştır.
Yine Ali Kemali gibi bir diğer çarpıcı örnek ise Mehmet Şerif Fırat’ın Doğu İlleri ve Varto Tarihi kitabıdır. Devlet desteğiyle basılan ve uzun yıllar askerî kadrolara referans kaynağı olarak sunulan bu çalışmada, Kürtlerin aslında soy olarak var olmadığı, Kürtçe denilen dilin özünde Türkçe kökenli olup dağ yaşamı koşullarında bozulduğu iddiası "antropolojik ve etnografik bir tez" gibi sunulmuştur. 1. Umumî Müfettişlik görevinde bulunmuş Avni Doğan veya Şükrü Kaya gibi dönemin kilit bürokratlarının sunduğu gizli raporlarda da halkın yaşadığı coğrafya ve sosyal koşullar incelenirken benzer patolojik nitelemeler öne çıkar. Bölgedeki fakirlik veya idari huzursuzluklar; dil, kimlik ve temsil sorunlarından tümüyle koparılarak yalnızca halkın "kabiliyetsizliği", "cehaleti" ya da "dış güçlerin kışkırtması" gibi indirgeyici sebeplerle açıklanmaya çalışılmıştır.
Masa Başında Kurgulanan Sosyoloji
Doğu raporlarının metodolojik ve kuramsal açıdan en zayıf noktasını, saha araştırmalarından, tarafsız gözlemlerden ve sahici toplumsal temaslardan yoksun, tamamen bürokratik masalarda ve kışla odalarında şekillendirilmiş olmaları oluşturur. Bölgeye gönderilen müfettişler, valiler ya da askerî yetkililer, halkın arasına karışmak, onların gündelik yaşamlarını, ekonomik sıkıntılarını, beklentilerini veya travmalarını doğrudan dinlemek yerine; vilayet konaklarında, garnizonlarda ve askerî haritaların başında raporlarını tanzim etmişlerdir. Dolayısıyla ortaya çıkan metinler, canlı bir toplum sosyolojisini değil, bürokratik zihniyetin kendi arzularını ve önyargılarını yansıtan kurgusal bir coğrafyayı tarif etmektedir.
Bölge halkının tarih boyunca ve özellikle geçiş dönemlerinde yaşadığı derin travmalar, yerinden edilmeler, ekonomik yoksunluklar ve güvenlik odaklı sert uygulamaların getirdiği toplumsal yükler raporlarda nesnel bir biçimde ele alınmamıştır. Bürokratların kısıtlı ziyaretlerde tuttuğu yüzeysel notlar, bölgenin son derece karmaşık olan aşiret yapısını, mezhepsel dinamiklerini, akrabalık ağlarını ve üretim ilişkilerini kavramaktan fersah fersah uzaktır. Toplumsal psikoloji, bölge insanının devletle kurduğu duygusal ve siyasal bağlar, dilsel aidiyetler ya da yüzyıllardır süregelen geleneksel yaşam pratikleri, rapordaki katı bürokratik şablonlara ve ideolojik kalıplara kurban edilmiştir. Bölgedeki fakirlik veya idari huzursuzluklar; dil, kimlik ve temsil sorunlarından koparılarak sadece halkın "cehaleti", "Ağaların ve Şeyhlerin sömürüsü" ya da "dış güçlerin kışkırtması" gibi basite indirgeyici nedenlerle açıklanmaya çalışılmıştır. Dolayısıyla bu raporlar nesnel ve bilimsel sosyolojik veriler üretmek yerine, merkezin önceden belirlediği güvenlikçi ve asimilasyonist tezleri doğrulayan, bürokratik vicdanı rahatlatmaya yarayan temenni ve talimat metinlerine dönüşmüştür.
Devlet Aklında Değişimi ve Kürt Meselesinde Yeni Akıl
Türkiye Cumhuriyeti'nin yüzyıllık idari gelenekleri, bürokratik hafızası ve katı güvenlikçi politikaları göz önüne alındığında, günümüz siyasal ikliminde tanıklık edilen tablo sıradan bir retorik değişikliğinin ötesinde köklü bir zihniyet dönüşümüne işaret etmektedir. Geçmişte ismi dahi anılmayan, asimilasyonist kavramsallaştırmaların gölgesinde bürokratik masalarda güvenlik krizlerine indirgenen Kürt meselesi, bugün devletin en tepe kademelerinde, doğrudan ve açık bir biçimde konuşulabilir hale gelmiştir. On yıllar boyunca tabularla örülen tablonun yıkılması devlet aklının toplumsal barış, tarihsel helalleşme ve rasyonel bir gelecek inşası adına attığı cesur ve vicdani bir adımdır. Türkiye, sorunu inkâr eden reddiye dilinden, sorunu kendi iç dinamikleriyle tanıyıp çözen kurucu ve kapsayıcı bir dille yüzleşme evresine geçiş yapmıştır.
Bu dönüşümün en çarpıcı boyutu, devlet bürokrasisinin ve karar alıcı mekanizmalarının meseleye yaklaşımında beliren insani ve vicdani sorumluluk bilincidir. Erken dönem Doğu raporlarında tezahür eden asayişçi, soğuk ve toplum sosyolojisini yok sayan bürokratik üslup, yerini helalleşmeyi, toplumsal adalet ve kardeşlik hukukunu merkeze alan bir vizyona bırakmıştır. Mülki ve askeri idarecilerin, siyasal aktörlerin ve devlet hafızasını temsil eden kurumların meseleyi artık ötekinin acılarını ve kimliğini tanıyarak ele alması, yüzyıllık krizin aşılmasında en sağlam zemini hazırlamaktadır. Devlet, kendi vatandaşıyla kurduğu bağı güvenlik parantezinden çıkarıp adalet, eşit yurttaşlık ve rasyonel diplomasi zeminine taşımış; bu vicdani duruş toplumun geniş kesimlerinde de karşılık bulan bir umut havası yaratmıştır.
Yüzyıllık bir meselenin çözümü ve tarihsel bir paradigma değişimi, şüphesiz ki güçlü siyasal iradelerin ve tarihsel sorumluluk üstlenen aktörlerin varlığıyla mümkündür. Bugün yaşanan ivmenin arkasında; Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın devlet vizyonu, MHP Lideri Devlet Bahçeli’nin ezber bozan tarihsel çıkışları ve İmralı’da Abdullah Öcalan’ın bu sürece dahil edilmesiyle oluşan özgün ve güçlü bir aktörler denklemi yer almaktadır. Siyasal yelpazenin farklı kutuplarını temsil eden bu simge isimlerin aynı tarihsel kavşakta buluşarak ortak bir gelecek iradesi beyan etmesi, Cumhuriyet tarihinin en ezber bozan ve dönüştürücü siyasal dinamiğini oluşturmaktadır.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın kapsayıcı devlet aklını temsil eden liderliği ve reformcu iradesi, devlet mekanizmasının radikal kararları cesaretle uygulamasını sağlamıştır. Öte yandan, Milliyetçi Hareket Partisi Genel Başkanı Devlet Bahçeli’nin ezberleri altüst eden hamleleri ve kurucu milliyetçilik anlayışını toplumsal kucaklaşma doğrultusunda sarsıcı biçimde dışa vurması, vesayetçi mantığın ve ezberci muhalefetin hareket alanını daraltmıştır. Devletin en katı savunucusu olarak görülen bir aktörün toplumsal barış ve iç cepheyi tahkim etme adına üstlendiği bu cesur rol, dönüşümün ne denli derin ve devlet kararlılığına dayalı olduğunu kanıtlamaktadır. Bu denklemde Öcalan’ın varlığının ve muhataplığının rasyonel bir zeminde kabul görmesi ise silahların tamamen devre dışı kaldığı, siyasetin ve fikrin konuştuğu bir dönemin kapılarını aralamıştır. Bu üç aktörün ortak bir tarihsel parantezde buluşması, Türkiye’nin kronikleşmiş yarasını sarma konusundaki en somut ve samimi irade beyanıdır.