Henüz Osmanlı-Safevi mücadelesi nihai ve kanlı bir hesaplaşmaya dönüşmemişken, Kızılbaş hareketinin Anadolu’da ve İran yaylalarında yarattığı sarsıntının Batı’da böylesine erken ve canlı bir karşılık bulması hayranlık uyandırıcıdır.
On Altıncı yüzyılın hemen arifesinde Avrupa, Akdeniz’in doğusundan yükselen devasa bir askerî kudretin, Osmanlı İmparatorluğu’nun amansız baskısını iliklerine kadar hissetmekteydi. İstanbul’un fethinin Hristiyan dünyasında yarattığı derin teolojik ve psikolojik sarsıntı henüz tazeliğini koruyordu. Diğer taraftan Mora Seferleri, Venedik ile süregelen yıpratıcı deniz savaşları ve 1480 Otranto çıkarmasının hafızalara kazıdığı dehşet, İtalyan yarımadasında daimi bir kıyamet iklimi üretmişti. Papalık kürsüsünden prenslik meclislerine kadar herkes ufuktaki yeni bir Türk taarruzunun endişesini taşırken, 1500’lerin ilk yıllarında Levant ticaret rotalarından İtalya kıyılarına alışılmışın büsbütün dışında, heyecan verici haberler ulaşmaya başladı. Doğu’nun gizemli coğrafyasında, Safevi tarikatının genç lideri Şah İsmail tarih sahnesine çıkmış; Akdeniz havzasının güç dengelerini kökten sarsacak bir meydan okumayla Osmanlı Devleti’nin doğu sınırlarına dayanmıştı. Bu tarihsel kırılmanın erken Rönesans muhayyilesindeki en çarpıcı ve dolaysız tezahürü ise Floransa’nın kamusal neşesinin zirvesi sayılan 1503 Karnavalı sırasında bir sokak şarkısında vücut buldu: Canzona del carro de’ macinati.
Çaldıran Savaşından Yıllar Önce
Rönesans dönemi İtalya’sında karnaval şenlikleri eğlence alanları olmaktan öte uluslararası siyasetin, küresel çatışmaların, dinsel kaygıların ve kıtalararası dedikoduların popüler edebiyat formlarına dönüştürüldüğü devasa bir kamusal yankı odası işlevi görüyordu. Özellikle Floransa’da Lorenzo de' Medici döneminden itibaren kurumsallaşan, kentin geniş meydanlarında gösterişli geçit arabaları eşliğinde icra edilen karnaval şarkıları, dönemin kolektif bilincini, korkularını ve fantezilerini kayıt altına alan son derece kıymetli kültürel vesikalardı.
1503 yılı karnavalı için bestelenen ve Charles Singleton’ın modern filolojik derlemelerinde eleştirel edisyonuyla yer alan Canzona del carro de’ macinati, bu geleneğin en özgün örneklerinden biri olarak karşımıza çıkar. Gösteride, egzotik ve gösterişli Doğu giysileri kuşanmış, Kahire, İskenderiye ve Şam üzerinden geldiklerini iddia eden Doğulu tüccar kılığındaki aktörler, süslü bir geçit arabasının üzerinden Floransa ahalisine seslenir. Şarkının temel imgesini oluşturan macinati sözcüğü, ilk bakışta Doğu pazarlarından getirilen öğütülmüş değerli baharatları, şifalı otları ve kıymetli tozları simgelerken, karnaval kültürünün kaçınılmaz bir parçası olan müstehcen, cinsel ve çift anlamlı göndermeleri de bünyesinde barındırıyordu. Ne var ki şarkının eğlendirici ve şakacı kabuğunun hemen altında, dönemin Batı dünyasını derinden sarsan bir jeopolitik kehanet yatıyordu: Bu gezgin tüccarlar, Doğu’da yepyeni bir hükümdarın, Şah İsmail’in yükseldiğini ve onun sarsıcı yürüyüşünün Akdeniz dünyasını kökten değiştireceğini haber vermekteydiler.
Şiiliğin İlanı ve Mesiyanik Efsaneler
Tarihsel kronoloji dikkatle incelendiğinde metnin taşıdığı olağanüstü erken dönem tanıklığı daha iyi anlaşılır. Giorgio R. Cardona’nın bu şarkıyı merkeze alan "Il 'Sofi' nel Carnevale fiorentino del 1503" başlıklı çalışmasında ortaya koyduğu üzere, Şah İsmail’in 1501-1502 yıllarında Akkoyunlu elinden Tebriz’i alıp tahta oturmasının ve On İki İmam Şiiliğini devletin resmî mezhebi ilan etmesinin üzerinden henüz iki yıl dahi geçmemişti. Bu radikal dinî-politik devrimin yankıları, Venedikli elçilerin ve tüccarların mektupları sayesinde inanılmaz bir hızla Adriyatik’i aşmış, Toskana’nın merkezine ulaşarak Floransa sokaklarında bir karnaval korosunun nakaratına dönüşmüştü.
İtalyan yarımadasında "Büyük Sofi" unvanıyla anılan bu genç lider, Batı’nın zihninde alelade bir Doğu hükümdarı olarak algılanmadı. Aksine, onun ortaya çıkışı ve Osmanlı Sünni iktidarına meydan okuyuşu, Hristiyan dünyasında Orta Çağ’dan beri süregelen kadim mesiyanik beklentileri anında alevlendirdi. Şarkiyatçı Michele Bernardini’nin Rönesans İtalya’sındaki Safevi imgesini tahlil eden derinlikli çalışmalarında gösterdiği gibi Batı muhayyilesi, Şah İsmail’i derhal Orta Çağ’ın meşhur "Rahip Jean" efsanesinin 16. yüzyıldaki modern bir tecessümü olarak kurguladı. İslam coğrafyasının kalbinde patlak veren bu teolojik kırılma, Hristiyan dünyasında mucizevi bir umut doğurmuştu. Yaygınlaşan söylentilere göre Büyük Sofi, Doğudan ansızın çıkıp gelerek Osmanlı’yı (o dönemin diliyle "Büyük Türk"ü) arkadan vuracak, Hristiyan krallıklarının üzerindeki kılıcı kıracak, hatta Kudüs’ü Müslümanların elinden kurtarıp yeniden kutsal Hristiyan toprağı haline getirecekti. Hatta İtalyan hümanistleri ve din adamları arasında, Şah İsmail’in annesinin Trabzon Rum İmparatorluğu soyundan (Despina Hatun) gelmesine atıfla, onun gizli bir Hristiyan olduğu, boynunda haç taşıdığı ya da Hristiyanlıkla uyumlu bir inancı yaydığı yönünde egzotik fanteziler üretilmekteydi.
Değirmende Ezilen Osmanlı Gücü
İşte Floransa şarkısındaki macinati (öğütülmüşler) motifi, tam da bu teo-politik arka planın üzerinde yükselir. Şarkıda baharatların ve madenlerin havanlarda dövülmesi, dibeklerde un ufak edilmesi doğrudan doğruya Sofi’nin yani Şah İsmail’in ordularının Osmanlı askerî kudretini bir değirmen gibi ezeceğine dair açık bir alegoridir. Palmira Brummett’ın erken modern dönem Levant araştırmalarında altını çizdiği üzere, Batı dünyası Doğu’dan gelen her yeni çatışma haberini, Osmanlı tehdidine karşı Tanrı’nın bir lütfu ve ilahi bir kalkan olarak kaydetmekteydi. Şarkıdaki Doğulu tüccarlar da Floransalılara aslında şunu söylemektedir: Doğu’da başlayan bu büyük kırılma, Türklerin yenilmezlik mitini parçalayacak, dünya düzenini yeniden kuracaktır.
Bu durum şarkıyı son derece katmanlı bir metne dönüştürür. Bir taraftan karnavalın gerektirdiği neşeli, açık saçık ve yerel kadınları baştan çıkarmaya yönelik söz oyunları sürdürülürken; diğer taraftan Venedik Senatosu’nda, Floransa Signoria’sında ve Papalık sarayında hararetle tartışılan en sıcak jeopolitik kriz halkın kulağına fısıldanmaktadır. Şarkıyı dinleyen bir Floransalı için Doğulu tüccar, hem kendisine egzotik mallar getiren masalsı bir figür hem de Hristiyanlığın en büyük düşmanının nasıl dize getirileceğini anlatan siyasi bir haberciydi.
Şarkının tarihsel değeri, Yavuz Sultan Selim ile Şah İsmail’in karşı karşıya geldiği o meşhur Çaldıran Meydan Muharebesi’nden (1514) on yılı aşkın bir süre önce yazılmış olmasında yatar. Henüz Osmanlı-Safevi mücadelesi nihai ve kanlı bir hesaplaşmaya dönüşmemişken, Kızılbaş hareketinin Anadolu’da ve İran yaylalarında yarattığı sarsıntının Batı’da böylesine erken ve canlı bir karşılık bulması hayranlık uyandırıcıdır. Floransa halkı, Şah İsmail’i henüz somut sınırları ve gerçek siyasi hedeflerinden ziyade kendi kolektif arzularının, korkularının ve mesiyanik kurtarıcı beklentilerinin bir aynası olarak tanımıştır.
Nihayetinde Canzona del carro de’ macinati, İtalyan filolojisinin veya müzikolojisinin kıyıda köşede kalmış marjinal bir metninden daha büyüktür. Edebiyat, diplomasi tarihi, Akdeniz haberleşme rotaları ve erken modern Oryantalizmin kesişim kümesinde yer alan fevkalade bir tarihsel vesikadır. Bu şarkı, Safevi imparatorluğun kuruluş sancılarının ve mezhepsel ayrışmanın, ticaret yolları üzerinden Akdeniz’i aşarak Floransa’nın sokaklarında nasıl mucize bekleyen lirik bir halk edebiyatı şaheserine dönüştüğünü bütün berraklığıyla ortaya koymaktadır.