İran'da 40 yıldır uygulanan, İstihbarat Bakanı'nın "müctehid" (din adamı) olması şartının kaldırılması gündemde. Güvenlik zafiyetleri sonrası liyakati artırmak için hazırlanan yasa teklifi, bürokraside yapısal bir dönüşüm olarak görülüyor.
İran İslam Cumhuriyeti yönetimi, devletin en kritik ve stratejik güvenlik organlarından biri olan İstihbarat Bakanlığı’nın yönetim yapısında kırk yıldır süregelen temel bir kuralı değiştirmeyi masaya yatırdı. Ülke siyasetinde geniş yankı uyandıran yasa değişikliği tasarısına göre, istihbarat bakanının İslam fıkhında hüküm çıkarabilme yetkinliğini ifade eden "müctehid" derecesinde bir din adamı (Ayetullah) olması şartının yürürlükten kaldırılması planlanıyor. Uzmanlar ve gözlemciler, parlamentoya sunulması beklenen bu hamlenin İran devlet aygıtında din adamlarının geleneksel egemenliğine dair çok daha derin ve kapsamlı bir yapısal dönüşümün ilk adımı olabileceğini belirtiyor.
Kırk Yıllık "Müctehid Şartı" ve Yasal Çerçevenin Geçmişi
İran’da 1984 yılından bu yana yürürlükte olan yasal düzenleme, istihbarat bakanı olacak kişinin İslami ilimlerde "içtihat" seviyesinde uzmanlaşmış olmasını zorunlu kılıyor. Bu yasal koşul, İstihbarat Bakanlığı'nın kuruluşundan itibaren daima mollalar ve üst düzey dini unvanlara sahip figürler tarafından yönetilmesine zemin hazırladı.
Söz konusu yasanın arkasındaki temel mantık, istihbarat operasyonları gibi hayati ve hassas alanlarda alınacak kararların dini meşruiyete dayanması ve bakanın imzasını taşıyan talimatların fıkhi açıdan birer "fetva" ya da dini hüküm niteliği taşıyarak hata payının en aza indirilmesiydi. Ayrıca müctehid bir bakanın, istihbarat faaliyetlerini yönetirken İslami prensiplerden sapmayacağı ve kurumu adalet çizgisinde tutacağı varsayılıyordu. Ancak bu kural, güvenlik bürokrasisinde uzmanlaşmış sivil veya askeri kökenli profesyonellerin kurumun zirvesine gelmesini 40 yıl boyunca tamamen engelledi.
Süreç Nasıl Başladı? Meclis ve Hükümet Kanadındaki Gelişmeler
Değişiklik tartışmaları, İran İslami Danışma Meclisi Başkanlık Heyeti Sözcüsü Abbas Guderzi’nin yaptığı açıklamalarla resmiyet kazandı. Guderzi, hükümete Savunma ve İstihbarat Bakanlıkları için yeni adayları belirlemek üzere 20 Ağustos tarihinden itibaren 45 günlük yasal bir süre tanındığını duyurdu. Kıdemli milletvekili, istihbarat bakanının müctehid olması şartının kaldırılması fikrinin gündeme geldiğini, bu dönüşümün hayata geçebilmesi için mevcut mevzuatta değişiklik yapılması gerektiğini ve hükümetin bu doğrultuda meclise bir yasa tasarısı sunmasının beklendiğini aktardı.
Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan hükümetinin önündeki en kritik başlıklardan biri, savaş ve çatışma süreçlerinde hayatını kaybeden İsmail Hatib’in yerine kalıcı bir istihbarat bakanı atamak. Pezeşkiyan, Hatib’in ölümünün ardından geçici bir vekil atamış olsa da güvenlik gerekçeleriyle bu ismin kamuoyuna açıklanmadığı biliniyor. İstihbarat bakanı; kabinenin, Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi’nin daimi bir üyesi olmasının yanı sıra ülkedeki tüm istihbarat kurumlarını koordine eden İstihbarat Kurulları Koordinasyon Konseyi’ne de başkanlık ediyor. Dolayısıyla bu koltuğa getirilecek ismin niteliği, doğrudan ulusal güvenlik hiyerarşisini şekillendiriyor.
Güvenlik Zafiyetleri ve Muhafazakâr Kanattan Yükselen Eleştiriler
İstihbarat koltuğunda bir din adamının oturması zorunluluğu, son yıllarda yaşanan ağır istihbarat ve güvenlik fiyaskolarının ardından bizzat rejim içi aktörler tarafından sorgulanmaya başlanmıştı. Özellikle Tahran’da Hamas Siyasi Büro Başkanı İsmail Heniyye’ye yönelik düzenlenen suikast ve nükleer bilim insanlarının hedef alındığı operasyonlar, mevcut yönetim anlayışının sorgulanmasını hızlandırdı.
Nitekim bu kez müctehid şartının kaldırılmasına en güçlü desteklerden biri şaşırtıcı şekilde muhafazakâr kanadın önde gelen isimlerinden geldi. İran Radyo Televizyon Kurumu’nun eski başkanı Ezzatullah Zargami, sosyal medya üzerinden yaptığı açıklamada, yeni istihbarat bakanının belirlenme sürecinin çok fazla uzadığını belirterek, "Nitelikli ve yetkin insan kaynağı sıkıntısı yaşamamak adına içtihat şartının bir an önce kaldırılmasını umuyorum," ifadelerini kullandı. Zargami eleştirilerini daha da ileri taşıyarak, bakanlığın başında bir müctehidin bulunmasının son yıllarda nükleer bilim insanlarına yönelik suikastlar da dahil olmak üzere İran’ın yaşadığı istihbarat zafiyetlerini engelleyemediğine dikkat çekti.
Benzer şekilde, güvenlik kökenli eski milletvekili Mansur Hakikatpur da dini yeterlilik şartının hükümetin elini kolunu bağladığını, güvenlik alanında uzmanlaşmış profesyonellerin dışarıda bırakıldığını savundu. Hakikatpur, bakanlığa profesyonel bir sivil güvenlik uzmanının getirilmesini, dini meselelerin ise bakanlığa atanacak Dini Liderlik temsilcisi tarafından yürütülmesini önermişti. Eski Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani’nin kıdemli danışmanlarından Hesameddin Aşna da Heniyye suikastının ardından içtihat şartının istihbarat yönetimi için ne gerekli ne de yeterli olduğunu açıkça dile getirmişti.
Yetki Zinciri Korunacak mı? Olası Değişikliğin Geleceği
Yasa teklifinin meclisten geçmesi durumunda, İran istihbaratının liderliği ilk kez teoloji eğitimi dışındaki profesyonel güvenlik, strateji veya diplomasi uzmanlarına açılabilecek. Ancak analistler, müctehid şartı kalksa dahi bakanlığın nihai siyasi onay mekanizmasının temelden sarsılmayacağını belirtiyor. Zira İran anayasal teamüllerine göre istihbarat bakanı adayı, Cumhurbaşkanı tarafından doğrudan Dini Liderlik makamı ile istişare ve mutabakat halinde belirleniyor ve ardından parlamentodan güvenoyu alması gerekiyor.
40 yıllık dini şartın kaldırılması hamlesi, İran'ın teokratik yönetim anlayışında liyakat ve profesyonel güvenlik uzmanlığı dengesini yeniden tanımlama çabası olarak öne çıkıyor. Ülkenin güvenlik aygıtında yaşanan bu kırılma, ruhban sınıfının devlet bürokrasisindeki geleneksel nüfuzunun sınırlarını yeniden belirleyecek tarihi bir dönemeç niteliği taşıyor.