Michael Froman, Foreign Affairs'teki analizinde, Çin'in iç tüketim yerine ihracata dayalı büyüme modelinin küresel pazarı aşarak yeni bir ekonomik kriz tetikleyebileceği ve dünya genelinde yıkıcı etkiler yaratabileceği konusunda uyardı.
Küresel ekonomi, İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan çok taraflı ticaret düzeninin en derin ve varoluşsal sarsıntılarından birine sahne oluyor. Eski Amerika Birleşik Devletleri Ticaret Temsilcisi ve mevcut Dış İlişkiler Konseyi Başkanı Michael Froman, saygın uluslararası ilişkiler dergisi Foreign Affairs sayfalarında yayımlanan kapsamlı analizinde, bir sonraki küresel ekonomik krizin merkez üssünün Pekin olacağına dair çarpıcı ve sarsıcı tespitlerde bulundu. Froman’a göre, Pekin yönetiminin iç tüketimi canlandırmak yerine devlet güdümlü sanayi üretimini ve agresif ihracat stratejisini merkeze alan kalkınma modeli, artık küresel pazarın taşıma kapasitesini aşmış durumda. Dünyanın bu muazzam arz fazlasını sindiremeyecek bir doygunluk noktasına ulaşması, hammadde üreticilerinden gelişmiş sanayi ülkelerine kadar tüm dünya genelinde yıkıcı bir ekonomik domino etkisi yaratma riski taşıyor.
Dünyanın Kaldıramayacağı Bir İhracat Dalgası
Çin’in son kırk yıldaki benzersiz ekonomik yükselişi, küresel ticaret tarihinin en dikkat çekici başarı öykülerinden biri olarak kabul ediliyordu. Ancak Michael Froman, bu büyüme dinamiğinin yapısal mantığının günümüz dünyasında artık geçerliliğini yitirdiğine dikkat çekiyor. Çin ekonomisi görece küçük olduğu dönemlerde, küresel ekonomik büyüme oranının iki ila üç katı hızda bir ihracat genişlemesi gerçekleştirebiliyordu. Zira o dönemde genişleyen dünya pazarları, ucuz ve bol Çin mallarını absorbe edecek yeterli talep esnekliğine sahipti.
Bugün ise durum kökten değişti. Çin, küresel imalat sanayi üretiminin yaklaşık üçte birini tek başına gerçekleştiren devasa bir ekonomik güç konumuna ulaştı. Böylesine devasa bir ölçeğe ulaşmış bir yapının, geçmişteki agresif ihracat temposunu sürdürmeye çalışması matematiksel ve fiziksel olarak imkânsız hale geliyor. Froman, Pekin’in mevcut ekonomik modelinin sınırlarını aştığını, bir başka deyişle Çin’in ürettiklerini satabileceği küresel bir pazar hacminin artık kalmadığını vurguluyor. Küresel talep büyümesi yavaşlarken Çin fabrikalarının kapasite artırmaya devam etmesi, küresel ticaret dengelerini temelinden dinamitleyen bir arz fazlası yaratıyor.
İç Tüketim Yetersizliği ve 'Çin Şoku
Pekin’in içine düştüğü bu derin yapısal açmazın temelinde, iç talep ile üretim kapasitesi arasındaki devasa uçurum yatıyor. Çin’de hanehalkı tüketiminin milli gelir içindeki payı, küresel ortalamaların ve benzer gelişmişlik seviyesindeki ekonomilerin oldukça gerisinde seyrediyor. Gayrimenkul sektöründe yaşanan derin kriz, yerel yönetimlerin dağ gibi biriken borç yükü ve yetersiz sosyal güvenlik ağı, Çinli tüketicileri harcama yapmak yerine tasarrufa yönlendiriyor. İç pazarda güven ve harcama iştahı zayıfladıkça, fabrikalarda biriken ürünlerin iç dinamiklerle eritilmesi ihtimali ortadan kalkıyor.
Bu iç tıkanıklığa yanıt olarak Pekin yönetimi, tüketimi doğrudan destekleyen sosyal refah politikaları uygulamak yerine, devlet destekli sanayi hamlelerini daha da hızlandırmayı tercih ediyor. Özellikle elektrikli araçlar, lityum bataryalar, güneş enerjisi panelleri, gelişmiş çelik ve yeşil teknoloji alanlarına akıtılan milyarlarca dolarlık devlet teşvikleri, devasa bir sanayi kapasitesi fazlası doğuruyor. Kendi ülkesinde alıcı bulamayan bu ürünler, yapay biçimde düşürülmüş fiyatlarla küresel piyasalara boca ediliyor. Froman, bu durumu 2000’li yılların başında Batı sanayisini sarsan ilk Çin dalgasına atıfla yeni bir sanayisizleşme süreci olarak nitelendiriyor. Dünya pazarlarını saran bu yapay ucuzluk dalgası, diğer ülkelerdeki yerli üreticilerin kâr marjlarını yok ederek onları piyasadan silinme riskiyle baş başa bırakıyor.
Parçalanan Küresel Ticaret
Çin’in sınır tanımayan ihracat taarruzu, dünyanın dört bir yanında sert bir korumacılık dalgasını ve ticaret engellerini tetikliyor. Washington’ın hem Demokratlar hem Cumhuriyetçiler döneminde benimsediği yüksek gümrük tarifeleri ve teknoloji kısıtlamaları, yalnızca iki süper güç arasındaki bir gerilim olmaktan çıktı. Avrupa Birliği, kendi otomotiv ve yeşil enerji sektörlerini korumak amacıyla Çin menşeli ürünlere yönelik anti-damping soruşturmalarını ve ek gümrük vergilerini devreye soktu. Benzer şekilde Latin Amerika, Güneydoğu Asya ve hatta Afrika’daki yükselen ekonomiler dahi kendi yerel sanayilerini Çin’in fiyat kırma politikalarına karşı korumak için benzer bariyerler inşa etmeye başladı.
Bu durum, küresel ticaret akışlarında tehlikeli bir yön sapması yaratıyor. Amerika Birleşik Devletleri pazarına girişi kısıtlanan Çin ürünleri, rotasını hızla Avrupa, Latin Amerika ve Asya pazarlarına çeviriyor. Bu durum diğer ülkeler üzerindeki baskıyı katbekat artırarak domino etkisi yaratan misilleme tarifelerini beraberinde getiriyor. Dünya Ticaret Örgütü’nün kurallara dayalı çözüm mekanizmalarının fiilen işlevsizleştiği bir konjonktürde, küresel ekonomi kuralların değil ham gücün belirleyici olduğu, parçalanmış ve istikrarsız bir gümrük savaşları arenasına dönüşüyor.
Pekin’in İdeolojik Katılığı ve Reform Direnci
Froman’ın analizinde öne çıkan en kritik başlıklardan biri de Çin Komünist Partisi liderliğinin ekonomik reformlara yönelik direnci oluşturuyor. Birçok Batılı ve bağımsız iktisatçı, Çin’in sürdürülebilir bir büyüme patikasına oturabilmesi için üreticiden ziyade tüketiciye odaklanan, hanehalkı gelirlerini artıran, kırsal kesimden göç eden işçilerin haklarını güvenceye alan ve sosyal güvenlik ağını genişleten bir modele geçmesi gerektiğini savunuyor. Ancak Pekin yönetimi, tüketim odaklı bir ekonomiyi hem ideolojik olarak israf ve zayıflık olarak görüyor hem de devletin stratejik sektörler üzerindeki merkezi kontrolünü aşındırabileceğinden endişe ediyor.
Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve kurmayları, ekonomik gücün kaynağını tüketim harcamalarında değil, yüksek teknolojili imalat sanayisinde ve ulusal kendine yeterlilikte arıyor. Bu stratejik tercih, iç tüketimi canlandıracak yapısal reformların sürekli ertelenmesine yol açarken, sanayi sektörüne yönelik sübvansiyonların katlanarak artmasına neden oluyor. Kendi içindeki yapısal krizleri kabul edip fren yapmak yerine gaza basan bir ekonomi politikası, krizin boyutlarını her geçen gün daha da büyüterek kaçınılmaz bir çarpışma rotası çiziyor.
Çin Motoru Teklerse
Çin’in ihracat motorunun küresel korumacılık duvarlarına çarpıp aniden yavaşlaması durumunda ortaya çıkacak fatura sadece Pekin ile sınırlı kalmayacak. Froman, dünya ekonomisinin Çin’e olan derin entegrasyonu sebebiyle olası bir çöküşün veya sert yavaşlamanın küresel ölçekte eşi benzeri görülmemiş sarsıntılar yaratacağı konusunda uyarıyor. Çin fabrikalarının üretim hızını kesmesi, başta Avustralya, Brezilya, Şili ve Afrika ülkeleri olmak üzere dünyaya enerji, mineral ve sanayi metalleri sağlayan hammadde ihracatçısı ülkelerin gelirlerinde ani ve sert bir daralmaya yol açacaktır.
Aynı zamanda, Asya-Pasifik bölgesindeki karmaşık tedarik zincirleri de bu türbülansın merkezinde yer alıyor. Çin’e ara malı ve bileşen sağlayan çevre ülkeler, Çin’in nihai ürün satışlarının durmasıyla birlikte doğrudan gelir kaybı yaşayacaktır. Bankacılık ve finans sektörü açısından bakıldığında ise, Çin’deki batık yerel yönetim borçları ve krizdeki gayrimenkul şirketlerinin yaratacağı finansal stres, küresel sermaye piyasalarında likidite krizlerini ve güven kaybını tetikleyebilir. Dünya, 2008 yılındaki Wall Street kaynaklı krizin ardından bu kez reel sektör ve sanayi aşırı kapasitesi kaynaklı bir Doğu Asya kriziyle sınanma tehlikesiyle yüz yüzedir.
Çıkış Yolu ve Washington’ın Liderlik Sınavı
Makalenin sonuç bölümünde Froman, bu kasvetli tablodan kaçınmanın yollarını ve Batı dünyasının atması gereken adımları irdeliyor. En ideal ve rasyonel senaryo, Çin’in kendi iradesiyle ihracata dayalı büyümeden iç tüketime dayalı, dengeli bir modele kademeli olarak geçiş yapmasıdır. Yıllardır uluslararası toplum tarafından dile getirilen bu dönüşüm, tüm küresel istikrar için mutlak bir zorunluluk niteliği taşıyor.
Ancak Pekin’in tek başına bu dönüşümü gerçekleştirmesini beklemenin yeterli olmayacağını belirten Froman, Amerika Birleşik Devletleri ve müttefiklerinin ortak bir strateji geliştirmesi gerektiğinin altını çiziyor. Tek taraflı, plansız ve müttefikleri de karşısına alan fevri gümrük vergileri yerine; Avrupa, Asya ve diğer benzer vizyona sahip ortaklarla eş güdümlü, kurallara dayalı çok taraflı yeni ticaret koalisyonlarının kurulması gerekiyor. Çin’in haksız sanayi politikalarına karşı kolektif bir dayanışma sergilenirken, olası bir küresel ekonomik çalkantıyı yönetebilecek kurumsal mekanizmaların şimdiden tahkim edilmesi hayati önem taşıyor. Küresel sistem, Çin’in üretim fazlası fırtınasına hazırlıksız yakalandığı takdirde, önümüzdeki dönemin en ağır faturasını yine dünya halkları ve küresel refah ödemek zorunda kalacaktır.