Hürmüz Boğazı Krizi: İran Dünya Düzenini Nasıl Yeniden Şekillendiriyor?

Middle East Eye’da yayımlanan ve Cezayirli siyaset teorisyeni Idriss Hadj Nacer tarafından kaleme alınan “Hürmüz Boğazı krizi eski dünya düzenini nasıl yeniden şekillendiriyor” başlıklı analiz, Hürmüz Boğazı etrafında yaşanan krizin artık bir enerji veya güvenlik meselesi olmaktan çıktığını; küresel güç dengelerini yeniden tanımlayan tarihsel bir kırılmaya dönüştüğünü savunuyor. Nacer’e göre İran, askeri kapasitesinden çok jeopolitik konumu sayesinde küresel sistem üzerinde baskı kurarken, Batı merkezli uluslararası düzenin kırılganlığı da ilk kez bu kadar görünür hale geliyor.

Hürmüz Boğazı haritada küçük bir su yolu gibi görünse de modern dünyanın enerji kalbidir. Basra Körfezi’ni Umman Denizi’ne bağlayan bu dar geçit, küresel petrol ticaretinin yaklaşık dörtte birini taşımaktadır. Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre 2025 yılında dünya deniz yoluyla taşınan petrolünün yaklaşık yüzde 25’i bu boğazdan geçti. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri'nin sahip olduğu alternatif boru hatları sınırlı bir kapasite sunarken Irak, Kuveyt, Katar, Bahreyn ve İran ihracatlarının büyük bölümünde hâlâ Hürmüz’e bağımlı durumda.

Bu nedenle Hürmüz üzerindeki her kriz, aslında küresel ekonominin sinir sistemine yapılan bir müdahaledir.

Bugün yaşanan gelişmeleri anlamak için geriye dönmek gerekiyor. 1980'lerde İran-Irak Savaşı sırasında yaşanan “Tanker Savaşı”, Hürmüz’ün ilk büyük jeopolitik sınavıydı. ABD donanmasının bölgeye yerleşmesi, Körfez monarşilerinin güvenlik mimarisinin Washington’a bağlanması ve enerji piyasalarının askerileşmesi bu dönemde gerçekleşti. Soğuk Savaş sonrasında ABD'nin tek kutuplu üstünlüğü sayesinde Hürmüz meselesi uzun yıllar kontrol altında tutuldu. Ancak Çin’in yükselişi, Rusya’nın geri dönüşü ve İran’ın bölgesel ağlar kurmasıyla birlikte eski denge aşınmaya başladı.

2026 yılında yaşanan kriz ise önceki gerilimlerden farklı bir karakter taşıyor. Çünkü mesele artık İran ile ABD arasındaki klasik bir hesaplaşmanın ötesine geçmiş durumda. Reuters ve diğer uluslararası kaynakların aktardığı verilere göre aylar süren çatışmalar nedeniyle Hürmüz'de yüzlerce gemi mahsur kaldı, günlük milyonlarca varillik enerji akışı kesintiye uğradı ve küresel lojistik zincirlerinde ciddi kırılmalar ortaya çıktı.

Krizin ilk sonucu enerji piyasalarında görüldü. Petrol fiyatlarındaki yükseliş Avrupa’dan Asya’ya kadar birçok ekonomide enflasyon baskısını artırdı. IMF ve UNCTAD raporları, Hürmüz’deki kesintilerin küresel ticaret büyümesini yavaşlattığını, gelişmekte olan ülkelerde döviz baskısını artırdığını ve dış borç maliyetlerini yükselttiğini belirtiyor. Enerji ithalatçısı ülkeler açısından Hürmüz’deki kriz, görünmez bir vergi işlevi görüyor. Sanayi üretiminden gıda fiyatlarına kadar her alanda maliyetleri yukarı çekiyor.

Fakat asıl önemli olan ekonomik sonuçlar kadar siyasi sonuçlar. Son yıllarda Batı dünyasında sıkça dile getirilen bir tez vardı: Enerji bağımlılığı çağının sona erdiği ve jeopolitiğin yerini teknolojinin aldığı iddia ediliyordu. Hürmüz krizi bu tezin ne kadar kırılgan olduğunu ortaya koydu. Yapay zekâ, dijital ekonomi ve finansal ağlar ne kadar gelişirse gelişsin dünya ekonomisinin temelinde hâlâ petrol, doğalgaz ve deniz ticareti bulunuyor. Hürmüz kapandığında New York borsası da etkileniyor, Berlin’deki sanayi üretimi de, Şanghay’daki fabrikalar da.

İran tam da bu noktada elindeki en önemli kozunu kullanıyor. Tahran'ın amacı boğazı sürekli kapatmak değil kapatabilecek kapasiteye sahip olduğunu göstermek. Bu psikolojik üstünlük, askeri üstünlükten daha değerli hale geliyor. Çünkü küresel piyasalarda belirsizlik tek başına bir silah işlevi görüyor.

Krizin görünmeyen taraflarından biri de Körfez ülkelerinin yaşadığı stratejik ikilem. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar uzun yıllardır ABD güvenlik şemsiyesi altında hareket etti. Ancak son yıllarda Çin ile derinleşen ekonomik ilişkiler, Rusya ile enerji koordinasyonu ve İran ile diplomatik temaslar yeni bir denge arayışını ortaya çıkardı. Hürmüz krizi bu ülkeleri zor bir tercihle karşı karşıya bırakıyor. Bir tarafta Washington’un güvenlik talepleri, diğer tarafta bölgesel istikrar ihtiyacı bulunuyor.

Bu süreçte en dikkat çekici aktörlerden biri ise Umman. Geleneksel olarak taraflar arasında arabuluculuk yapan Umman, ABD'nin baskılarına rağmen İran ile ilişkilerini kesmeyi reddetti. Muskat yönetimi Hürmüz’ün tamamen askerileştirilmesinin bölgesel felakete dönüşeceğini düşünüyor. Bu durum Körfez içinde sessiz fakat önemli bir ayrışmaya işaret ediyor.

Krizin ikinci aşaması ise Kızıldeniz hattında yaşanıyor. İran’a yakın Husilerin İsrail bağlantılı gemilere yönelik tehditleri, Hürmüz'den sonra Bab el-Mendeb Boğazı'nın da küresel ticaret savaşının parçası haline gelebileceğini gösteriyor. Uzmanlar, Hürmüz ve Bab el-Mendeb'in aynı anda istikrarsızlaşmasının dünya ticareti açısından eşi görülmemiş sonuçlar doğurabileceği görüşünde. Bazı hesaplamalar günlük milyarlarca dolarlık ticaretin risk altına girebileceğini ortaya koyuyor.

Burada ortaya çıkan tablo son derece dikkat çekici. İran artık yalnızca kendi sınırları içinde hareket eden bir devlet gibi davranmıyor. Tahran, Hürmüz’den Bab el-Mendeb’e uzanan geniş bir jeopolitik etki alanı kurmaya çalışıyor. Bu durum klasik ulus-devlet mantığından çok ağ temelli bir güç stratejisini andırıyor. Lübnan’da Hizbullah, Yemen’de Husiler, Irak’taki müttefik yapılar ve Körfez’deki siyasi etkiler aynı denklem içinde okunuyor.

Batı açısından sorun da burada başlıyor. ABD dünyanın en güçlü ordusuna sahip olabilir. Ancak deniz yollarının güvenliği konusunda artık tek belirleyici aktör konumunda değil. Çin donanmasının Hint Okyanusu’ndaki varlığı artıyor. Rusya enerji diplomasisini yeni ittifaklar kurmak için kullanıyor. İran ise coğrafyanın sağladığı avantajı siyasi güce dönüştürüyor.

Bu nedenle Hürmüz krizi aslında enerji meselesinden çok dünya düzeni meselesidir.

Soğuk Savaş sonrasında oluşan sistem, küresel ticaret yollarının ABD tarafından güvence altına alınacağı varsayımına dayanıyordu. Bugün ise bu varsayım sorgulanıyor. Hürmüz’de yaşanan her kriz, Amerikan hegemonyasının sınırlarını görünür hale getiriyor. Washington hâlâ çok güçlü olabilir; ancak her noktaya aynı anda müdahale edebilecek kapasiteye sahip olmadığı da ortaya çıkıyor.

Avrupa açısından da durum karmaşık. Rus enerji kaynaklarından uzaklaşan Avrupa Birliği, Körfez enerji kaynaklarına daha bağımlı hale geldi. Bu nedenle Hürmüz’deki her gerilim, Avrupa'nın stratejik kırılganlığını artırıyor. Son yıllarda enerji güvenliği tartışmalarının yeniden Avrupa siyasetinin merkezine yerleşmesinin nedeni de bu.

Çin ise krizi farklı okuyor. Pekin açısından Hürmüz, Kuşak ve Yol girişiminin güvenliğiyle doğrudan bağlantılı. Çin ekonomisinin enerji ihtiyacı düşünüldüğünde, Hürmüz’deki her istikrarsızlık Pekin'in uzun vadeli stratejik planlarını etkiliyor. Bu nedenle Çin son yıllarda Körfez diplomasisine daha fazla yatırım yapıyor.

İdriss Hadj Nacer’in dikkat çektiği gibi Hürmüz krizi eski dünya düzeninin çatırdadığı bir dönemin sembolüne dönüşüyor. Enerji, ticaret ve güvenlik ağlarının kesiştiği bu dar geçit, 21. yüzyılın jeopolitik mimarisini de şekillendiriyor. Önümüzdeki yıllarda dünya siyasetini anlamak isteyenler Washington’a, Pekin’e veya Moskova’ya bakmak kadar Hürmüz Boğazı’na da bakmak zorunda kalacak. Çünkü yeni dünya düzeninin nabzı büyük ölçüde burada atıyor.