“İsyan Ahlakının Düşünce Yolcusu” Nurettin Topçu Kimdir?
Hayatı
Nurettin Topçu, 1909 yılında İstanbul’da Erzurumlu bir baba ve Eğinli bir annenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Nüfus kaydındaki adı Osman Nuri’dir. Baba dedesi Osman Efendi, Erzurum’un Rus işgali sırasında topçu olduğu için aileye “Topçuzadeler” lakabı verilmiştir. Çocukluğu Süleymaniye ve Çemberlitaş semtlerinde geçti. İlk öğrenimini Büyük Reşid Paşa Numune Mektebi’nde tamamladı (1920). Ortaöğrenimini Vefa İdadisi’nde sürdürdü, ardından İstanbul Erkek Lisesi’nde felsefeye ilgisi artarak 1928’de mezun oldu.
Aynı yıl açılan sınavla Avrupa’da öğrenim hakkı kazandı ve Fransa’ya gitti. Önce Aix Lisesi’nde Fransızcasını ilerletti. Bu dönemde, daha sonra düşüncesini şekillendirecek olan aksiyon felsefesinin kurucusu Maurice Blondel ile tanıştı. Aix-Marseille Üniversitesi’nde başladığı felsefe eğitimini Strasbourg Üniversitesi’nde sürdürdü. Paris’te bulunduğu yıllarda Louis Massignon, Paul Molla, Adnan Adıvar ve Halide Edip Adıvar gibi isimlerle tanıştı.
2 Temmuz 1934’te Sorbonne Üniversitesi’nde hazırladığı “Conformisme et Révolte” (Uysallık ve İsyan) başlıklı teziyle ahlak felsefesi doktorasını tamamladı. Böylece Avrupa’da ahlak üzerine çalışan ve Sorbonne’da felsefe doktorası veren ilk Türk oldu. Fransa’da kalması yönündeki teklifleri reddederek Türkiye’ye döndü. Galatasaray Lisesi’nde felsefe öğretmenliğine başladı (1934).
Öğretmenlik ve Düşünce Faaliyetleri
Topçu, öğrenciler için ayrıcalık talep eden lise müdürünün isteğini geri çevirdiği için İzmir Lisesi’ne tayin edildi. Burada 1939’da, adıyla özdeşleşecek Hareket dergisi’ni yayımlamaya başladı. Bu dergi, onun felsefi arayışlarını ve ahlak merkezli düşüncesini yansıtan önemli bir platform oldu.
Daha sonra Vefa Lisesi, Denizli Lisesi ve İstanbul Erkek Lisesi gibi okullarda öğretmenlik yaptı. Üniversitede doçentlik unvanını almasına rağmen çeşitli gerekçelerle kadroya alınmadı. Bir dönem İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Kürsüsü’nde ders verdi. Ayrıca Robert Kolej’de tarih (1946–1961) ve İstanbul İmam-Hatip Okulu’nda felsefe grubu dersleri (1955–1960) verdi. 20 Kasım 1974’te yaş haddinden emekli oldu. 10 Temmuz 1975’te vefat etti ve Topkapı Kozlu Mezarlığı’na defnedildi.
Düşünceleri
Topçu’nun düşünce dünyası temelde ahlak felsefesi etrafında şekillendi. Ona göre insan, ferdiyetin dar sınırlarını aşarak sonsuzluğa yönelmeliydi. “İsyan ahlakı” kavramıyla, bireyin toplumsal ve kişisel bağlılıklara körü körüne uymak yerine irade ve isyanla hakikate yönelmesini savundu. Bu isyan, mutlak itaate ulaşmanın yolu olarak görülüyordu.
Modernleşmeyi eleştiren Topçu, pozitivizm, pragmatizm ve sosyolojizmi “hakikat düşmanı üç felsefe” olarak nitelendirdi. Ona göre Türkiye’nin kurtuluşu, ne kapitalist Batı taklitçiliğinde ne de kuru bir milliyetçilikteydi. Bunun yerine “Anadolu sosyalizmi” adını verdiği, Anadolu’nun ruhunu, İslam’ın tasavvufi derinliğini ve ahlak merkezli bir eğitim anlayışını birleştiren yeni bir yol önerdi.
Milliyetçilik Anlayışı
Topçu, Ziya Gökalp’in maddeci milliyetçiliğini eleştirmiş, milliyetçiliğin ruhsal ve manevi temellere oturtulması gerektiğini savunmuştur. Ona göre Anadolu’nun tarihi ve coğrafyası Türk kimliğinin temeliydi; ancak bu kimlik İslam ve tasavvuf ile tamamlanmalıydı. Soğuk Savaş döneminde milliyetçiliğin antikomünizm ve kapitalizmle özdeşleştirilmesine şiddetle karşı çıkmış, bunu “doktrinsiz ve kanaatsiz bezirgânlık” diye adlandırmıştır.
Eğitim ve Maarif Davası
Topçu, kırk yılı aşkın süre sınıfa “bir mabede girer gibi” girdiğini söyler. Ona göre eğitimin amacı hakikat aşkı uyandırmak, öğrencinin duygu, düşünce ve iradesini terbiye ederek ahlaki şahsiyet kazandırmaktı.
Maarif üzerine yazıları “Türkiye’nin Maarif Davası” kitabında toplandı. Eğitimde metafiziğin ve ahlakın dışlanmasını eleştirdi; okullarda din ve ahlak eğitiminin temel olması gerektiğini savundu. İmam-Hatip okullarının kuruluş yıllarında da katkıda bulundu. Ona göre “ders, hakikatin araştırılmasıdır” ve “bilmek, harekete hazırlanmaktır.”
Eserleri
Nurettin Topçu’nun eserleri arasında şunlar öne çıkar:
İsyan Ahlâkı
Türkiye’nin Maarif Davası
Ahlâk Nizamı
Yarınki Türkiye
Var Olmak
İradenin Davası
İslam ve İnsan
Devlet ve Demokrasi
Kültür ve Medeniyet
Mevlâna ve Tasavvuf
Millet Mistikleri (portreler)
Reha (roman)
Ayrıca sosyoloji, psikoloji, mantık ve ahlak üzerine lise ders kitapları da kaleme almıştır. Eserleri 1997–2005 yılları arasında Ezel Erverdi ve İsmail Kara tarafından yeniden yayıma hazırlanmış, 21 kitaplık bir külliyat halinde basılmıştır.
Kaynakça
Birgül, Mehmet Fatih. İrade Hareket İsyan: Nurettin Topçu’nun Entelektüel Biyografisi-1. İstanbul, 2013.
Civelek, Muzaffer. Kırk Yıl Sonra Dün Gibi: Nurettin Topçu. İstanbul, 2016.
Doğan, D. Mehmet. İki Yol Açıcı: Nureddin Topçu ve Necip Fâzıl. Ankara, 2016.
Erverdi, Ezel. Nurettin Topçu: Dünden Kalanlar ve Geleceğe Umutlar. İstanbul, 2018.
Kara, İsmail (ed.). Nurettin Topçu. Ankara, 2009.
Kara, İsmail. Nurettin Topçu: Hayatı ve Bibliyografyası. İstanbul, 2013.
Kara, İsmail. Bir Ahlâk Davası: Nurettin Topçu. İstanbul, 2023.
Öğün, Süleyman Seyfi. Türkiye’de Cemaatçi Milliyetçilik ve Nurettin Topçu. İstanbul, 1992.
Mollaer, Fırat. Anadolu Sosyalizmine Bir Katkı: Nurettin Topçu Üzerine Yazılar. İstanbul, 2007.
Nurettin Topçu’ya Armağan. İstanbul, 1992.
40 Yıl Sonra Nurettin Topçu: Nurettin Topçu Bize Bugün Ne Söyler? (Sempozyum Tebliğleri). Ankara, 2016.
DİA, “Topçu, Nurettin”, c. XLI, s. 248–253.
