Sırça Fanusun Altında Kadın Olmak

Bazı romanlar yalnızca bir karakterin hikâyesini anlatmaz; bir dönemin görünmeyen baskılarını da ortaya çıkarır. Sırça Fanus (The Bell Jar) tam olarak böyle bir roman. Sylvia Plath bu kitapta yalnızca bireysel bir bunalımı değil, kadınların üzerine kurulan görünmez beklentileri de anlatır.

Romanın merkezinde Esther Greenwood vardır. Zeki, başarılı ve geleceği parlak bir genç kadın. Dışarıdan bakıldığında hayatının iyi gitmesi gerekir. Ama Esther’ın yaşadığı sıkışmışlık yalnızca kişisel bir kriz değildir. Asıl mesele, toplumun kadınlara sunduğu sınırlı hayat seçenekleridir.

Plath’ın en güçlü metaforlarından biri “incir ağacı”dır. Esther geleceğini dallarında farklı hayatların olduğu bir incir ağacına benzetir. Bir dalda akademik kariyer, başka bir dalda yazarlık, bir başka dalda seyahat, başka bir dalda evlilik ve annelik vardır. Ama Esther dallardan birini seçtiğinde diğerlerinin yok olacağını düşünür. Kararsız kaldıkça incirler çürür ve yere düşer.

Bu metafor aslında kadınların önüne konan çelişkili beklentileri anlatır. Çünkü erkekler için aynı seçim çoğu zaman böyle sunulmaz. Bir erkek hem kariyer sahibi olabilir hem özgür olabilir hem de aile kurabilir. Ama kadınlar için bu seçenekler uzun süre birbirinin alternatifi gibi sunulmuştur.

İşte Plath’ın “sırça fanus” dediği şey biraz da budur. Sırça fanus yalnızca zihinsel bir sıkışmışlık değildir; toplumsal bir atmosferdir. Kadınların nasıl davranması, nasıl görünmesi, nasıl bir hayat yaşaması gerektiğine dair görünmeyen kuralların yarattığı bir basınçtır.

Romanın yazıldığı dönem 1950’lerdir. Ama bu mesele bugün hâlâ tamamen ortadan kalkmış değildir. Modern dünyada kadınlara daha fazla fırsat sunulsa da, beklentilerin çelişkisi devam eder. Kadınların hem başarılı hem uyumlu, hem güçlü hem yumuşak, hem bağımsız hem de “doğru” şekilde bağlı olması beklenir.

Bu çelişkiler bazen sessiz bir baskıya dönüşür. Çünkü sorun her zaman açık bir yasak değildir; çoğu zaman görünmeyen bir ölçüdür. Kadınların hayatlarını sürekli bir denge hâlinde kurmaya çalışmasının nedeni de biraz budur.

Plath’ın romanı bu yüzden hâlâ güçlü. Çünkü Sırça Fanus, yalnızca bir kadının iç dünyasını değil; toplumun kadınlardan beklediği rolleri de sorgular. Esther’ın sıkışmışlığı yalnızca kişisel değildir, aynı zamanda yapısaldır.

Belki de bu romanın hâlâ okurları rahatsız eden tarafı tam olarak burada yatıyor. Çünkü Plath bize şu soruyu düşündürüyor:

Bir insanın önüne konan hayat seçenekleri gerçekten özgür seçimler midir, yoksa görünmeyen beklentilerin çizdiği sınırlar mı?