Bu yazı yakında yayınlanacak "Boşluğun Tanrısına Başkaldırı" kitabından bir pasajdır.

Modern insan, sessizliğe gömülmüş bir çığlığın varisidir. Bu çığlık, bir anlam kaybının, bir varlık sarsıntısının yankısıdır. Descartes’in “düşünüyorum, öyleyse varım” diyen sesi, zamanla “tüketiyorum, öyleyse varımın” gürültüsünde boğulmuştur. Varlığın kadim armonisi, postmodern fragmanlar arasında dağılmış, anlam bir türbülansa sürüklenmiştir. Artık hakikatin sureti-misali bile unutulmuştur. İnsanlık, tarihin hiçbir döneminde bu kadar çok bilgiye sahip olup bu kadar az anlamla yaşamamıştı. Anlam; ya bir simülasyonun içinde etkisizleştirildi ya da yapay zihinlerin denklemlerinde öğütüldü. Ve artık anlamın kıyamı-direnişi gelmeliydi.

Postmodernizmin, anlamı çürütüp dilin sınırları içerisine hapseden metodolojik yıkımı, varlıkla insan arasındaki kadim akdi bozmuş, anlamı tarihsel bir mutabakatın ve kültürel bir kurgu oyununun ötesine geçemeyen bir yoruma indirgemiştir. Postmodern söylem, hakikatin yerine yorumu, varlığın yerine metni, mananın yerine boşluğu ikame etti. Ancak bu boşluk; salt bir yokluktan ziyade yapıbozumun kutsallaştırdığı bir hiçliktir. Ve bu hiçlik, kendi kendisini anlamlandırmaya çalışan insan için sonsuz bir yankı odasına dönüşmüştür. Her şeyin yoruma açık olması, sonunda yorumu da yok etmiştir. İşte bu noktada, insanın “anlam” için duyduğu ontolojik açlık artık bastırılabilir olmaktan çıkmıştır. Çünkü insan, kendisini salt bir dile, bir kültüre, bir toplumsal kurguya indirgemeyi reddeder. İnsanın anlam arayışı, onun metafizik doğasından gelen asli bir ihtiyaçtır. Bu arayış susturulamaz. Bu suskunluk içinde bile bir direnişin yankısıdır.

Burada direniş, bir yorumlar savaşına indirgenmiş postmodern oyunun dışında bir tavrı imler. Direniş, anlamı yeniden ontolojik bir temele oturtmak; yani insanı kendi metafizik kökeniyle ve hakikatle yeniden buluşturmaktır. Çünkü anlam, kültürel kodların geçici mutabakatlarından ibaret değildir; bilakis, varlığın derin yapısına kök salmış olan bir hakikatin tezahürüdür. Anlamın direnişi, bu hakikati yeniden hatırlatma ve onu pratik hayatta görünür kılma çabasıdır.

Anlamın direnişinden söz etmek, öncelikle bu direnişin hangi zeminde mümkün olabileceğini de kavramayı gerektirir. Postmodernizmin en güçlü yanı, hakikati bir “metinsel kurguya” indirgeyerek anlamın ontolojik köklerini görünmez kılmasıdır. Dolayısıyla anlamın direnişi, bu görünmezliği aşarak varlığı yeniden idrak etmenin kapısını aralamak zorundadır. Şunu da kesin bir şekilde beyan etmemiz gerekir ki; postmodern parçalanmışlıkta insan, anlamı mutlak olarak kaybetmemiştir, onu kavrama yetisini zedelemiştir. Anlam, ontolojik kökeninden koparılıp simülasyonların yüzeyinde dağılmış olsa bile, özünde varlığın kendisine içkin bir hakikattir. Bu nedenle direnişin imkânı, anlamın tamamen kaybolmamış olmasında yatar. Anlam, tüm de-konstrüksiyonlara rağmen, insanın bilinç derinliklerinde suskun bir yankı olarak varlığını sürdürür. İşte bu yankı, direnişin mümkün kılan ilk kaynaktır. Yani anlamın imkanı mümkündür ama asıl mesele anlamın idrakidir ki bu durum daha çetin ve daha sarsıcıdır. Bu bağlamda, anlamı idrak etmek, insanın kendi iç dünyasında bir tür “uyanış” yaşamasına tekabül eder. Bu uyanış, ne salt aklın ne de salt duygunun tekelindedir; bilakis akıl, kalp ve iradenin eşzamanlı bir seferberliğini gerektirir. Bu noktada postmodernizm hem imkansızlık hem de idraksizliktir.

Postmodern durum, insanlığın tarihsel serüveninde benzersiz bir idraksizlik çağı olarak belirmektedir. Bu çağ, hakikatin yerine simülasyonların, ölçünün yerine fragmanların, güzelliğin yerine hazların, aşkın yerine geçici tutku ve arzuların ikame edildiği bir düzendir. Bu anlamda öznenin iç dünyasını da felç eden “bir ölçü bozumunu” doğurur. Ölçünün kaybolduğu yerde kötülük sıradanlaşır, kötülüğün sıradanlaştığı yerde ise idrak körelir.

Bu idraksizliğe karşı mücadelenin yegâne yolu, modern bir riyazet halidir. Riyazet, tarihsel bağlamda mistik geleneğin, nefsin putlarından uzaklaşmak ve varlığın hakikatine yaklaşmak için başvurduğu bir yöntemdir. Ancak bizim bahsettiğimiz modern riyazet, geçmişin mistik tecrübelerinin tekrarı değildir. Bu riyazet, postmodern çağın konfor putlarına –tüketim, hız, haz, kimlik parçalanmaları ve dijital simülasyonlara– karşı bilinçli bir mesafe koyma tavrıdır. Riyazet burada hem bedensel bir disiplin hem de zihinsel ve ruhsal bir uyanışın yoludur. Postmodernizm, Jung’un gölge’sini ve Freud’un id’ini sahici bir yüzleşmeye çağırmaz; aksine onları pazarın estetikleştirilmiş nesneleri haline getirerek tüketilebilir fragmanlara dönüştürür. Oysa modern riyazet, gölge ve id ile radikal bir yüzleşmeyi zorunlu kılar. Bu yüzleşme, bireyin kendi karanlığını inkâr etmeksizin, onu dönüştürme iradesidir. İnsan, karanlığını kabul etmeden ışığa yönelemez. Bu bağlamda riyazet, nefsin terbiyesi ile birlikte psikanalitik bir çözülme ve ontolojik arınma sürecidir.

Postmodernizmin en tehlikeli sonucu, ölçünün bozulmasıdır. Ölçü, Aristoteles’in “mesotes” kavramıyla ifade ettiği gibi, varlığın denge ve uyum prensibidir. Ölçü bozulduğunda, ne insan ne de toplum kendi hakiki ritmini koruyabilir. İrade ölçüyü bozduğunda kötülük ortaya çıkar; kötülük tercih değildir, dengesizliğin zorunlu sonucudur. Bugün yaşanan krizlerin kökeninde, ölçüsüz arzuların, sınırsız tüketimin, disiplin yoksunluğunun ve hızın kutsanması yatmaktadır. Bu ölçüsüzlük, kötülüğü bireysel bir sapma olmaktan çıkarıp kolektif bir yapıya dönüştürmüştür. Totaliterleşen piyasa, algoritmaların manipülasyonu, sosyal medyanın “like” kültürü, tümü kolektif kötülüğün görünüm biçimleridir.

Bahsettiğimiz modern riyazet kavramı, klasik mistik geleneklerden devralınan fakat günümüzün idrak krizine uygun biçimde yeniden yorumlanan bir varoluş pratiğidir. Tarih boyunca riyazet, nefsin arzu ve ihtiraslarından arınma, ölçülü bir hayat inşa etme ve hakikate yönelme çabası olarak anlaşılmıştır. Ancak postmodern bağlamda riyazet, bireysel bir mistik disiplinden öte felsefi ve kültürel bir direniş biçimi haline gelir. Çünkü postmodern durum, insanın hakikate yönelişini kökten baltalayan bir idrak bozumudur. Tam olarak şöyledir;

Bilgi bolluğu içinde anlam kıtlığı.

Simülakr evreninde hakikatsiz bir görünürlük.

Ölçünün kaybolduğu yerde kötülüğün sıradanlaşması.

Böylesi bir atmosferde riyazet, insanın kendisiyle sahici bir hesaplaşmaya girişmesinin tek yoludur. Konfor putlarından uzaklaşmak, dünyevi lükslerden feragat, bununla beraber varlığın hakikatiyle bağ kurmanın şartıdır. Riyazetin en radikal boyutu, bireyin kendi gölgesi ve id’i ile yüzleşmesidir. Hem bir nefs terbiyesidir hem psikanalitik bir çözülme hem de bir arınma sürecidir. Karanlık ile hesaplaşmadan aydınlığın kapısı aralanmayacaktır.

Modern riyazetin teorik çerçevesini inşa eden en önemli felsefi dayanağımız Sühreverdi’nin İşrak felsefesidir. Onun düşüncesi, salt epistemolojik bir alternatif olmaktan öte, ontolojik, etik ve estetik boyutları bütünüyle kucaklayan bir yeniden anlamlandırma projesidir. Postmodern zamanın ölçü bozumuna, hakikatın simülasyonlaşmasına ve anlamın parçalanmasına karşı Sühreverdî’nin işrakî doktrini; bilgi teorisinde akıl-irfan birlikteliği ve riyazet yoluyla gerçekleşen içsel arınma öğeleriyle doğrudan mücadele eder. İşrak, aklın tüm imkanlarını aklın sınırına kadar kullanıp, zihnin ve dilin son sınırında, son uçurumunda Cebrail’in kanat seslerini işitip onun kanatlarına tutunmanın idraki ve imkanıdır. Sühreverdi’nin bilgi teorisi, iki kutuplu bir epistemik birlikteliği savunur: Aklî delil ve irfani/idrâkî tanıklık. Burada temel ayrım, tümdengelimsel rasyonalite ile içsel ‘aydınlanma’ (tecelli) arasında yapılır; Sühreverdi, rasyonalitenin meşruiyetini kabul ederken onu tek başına hakikate götüren bir usul olarak deklare etmez. Aksine, akıl ancak irfanın (kalbin/ruhun aydınlanmasının) yol göstericiliğiyle hakikati tam olarak kavrayabilir.

Bu konuyu daha derin anlamının yolu Carl Gustav Jung’un psikanalizine başvurmaktır. Jung, erken dönemde Freud’un psikanalitik okuluna bağlı olmakla birlikte, kısa sürede Freud’un katı rasyonalist ve libido-merkezli modeline itiraz etmiştir. Ona göre insan zihni tarihsel, arketipsel ve numinöz boyutlarla şekillenir. Jung’un bu tutumu, rasyonalitenin sınırlarını kabul etmekle birlikte, onu reddetmeyen bir perspektife işaret eder. Jung için akıl, analitik çözümlemelerin, bilimsel yöntemlerin ve klinik gözlemlerin aracı olarak gereklidir; ancak bireyin varoluşsal bütünlüğüne, yani Öz-benlik açığa çıkışına tek başına ulaşamaz. Jung’un epistemolojisinde “irfan”ı karşılayan en temel kavram “arketipler”dir. Arketipler, bireysel bilincin ötesinde, kolektif bilinçdışında var olan evrensel imgeler ve anlam kalıplarıdır. Bu imgeler rasyonel çözümlemeyle kavranamaz; ancak sembolik tecrübeler, rüyalar, mitler ve dinsel vizyonlar aracılığıyla sezilir. Jung’un numinöz kavramı da bu bağlamda önemlidir: Birey, rasyonel açıklamaların ötesinde, derin bir ruhsal sarsıntı ve aydınlanma yaşadığında hakikatin bir boyutuyla karşılaşır. Bu durum, irfanın, yani kalbin/ruhun tecrübesinin epistemik değerini teyit etmektedir.

Jung’a göre hakikate giden yol, bilinçdışının rehberliğini dinlemekle mümkündür. Burada akıl, sembolleri anlamlandırmaya yardım eder; fakat hakikatin derin katmanlarına nüfuz etmek için birey, rasyonel kontrolü gevşetip bilinçdışının “kendiliğinden tezahürlerine” (özellikle rüyalar ve vizyonlar) kulak vermelidir. Jung’un “özün sezgisi” diyebileceğimiz bu yaklaşım, fenomenolojik bir doğruluk ölçütüne sahiptir: Hakikat, deneyimlenenin içsel tutarlılığı ve dönüştürücü gücüyle teyit edilir.

Sühreverdi’de riyazet, bedenî disiplin olduğu kadar ruhî ve kognitif dönüşümün tekniğidir. Riyazet pratiği, bireyin kendi iç dünyasındaki karanlık (gölge/nefs) unsurlarını yüzeye çıkarıp onları ışığın mertebelerine göre yeniden konumlandırmasını sağlar. Modern psikanalitik dilde “gölge” ve “id” ile ifade edilen bastırılmış unsurlar, Sühreverdî bağlamında riyazet aracılığıyla ne yok sayılır ne de onaylanır; dönüştürülür. Bu dönüşüm, iki aşamalı bir süreçtir: Birincisi; birey gölgesini doğrudan tanır; inkâr yoktur. İkincisi; nefs unsurlarının enerji ve eğilimleri, akıl-irfan rehberliğinde daha yüksek mertebelerin hizmetine sokulur. Sonuç açıktır: Ahlak, dışsal normların zorlanmasından çok varlığın iç düzeninin yeniden kurulmasıdır. Ölçü bozulduğunda (iradenin meylini kontrol edemediği yerde) hem bireysel hem toplumsal kötülük ortaya çıkar. Sühreverdî’nin önerdiği riyazet, bu bozulmanın hem ontolojik hem psikolojik reçetesidir.