Kelam ilmi daha çok metafizik meseleleri tartışan teorik bir disiplin gibi ele alınır. Oysa İslam düşünce tarihinin derin yapısı incelendiğinde kelamın ortaya çıkışının büyük ölçüde tarihsel-siyasal krizlerin bir sonucu olduğu görülecektir. Hatta şunu açık bir şekilde beyan edebiliriz ki; kelamın bir çok konusu Mekke derin devletinin epistemolojik tahakkümünden doğmuştur. Özellikle Hz. Muhammed’in şehadetinden sonra İslam toplumunda yaşanan iktidar mücadeleleri hakikat, otorite, meşruiyet, adalet, iman ve kader gibi kavramların yeniden tanımlanmasına neden olmuştur. Bu nedenle kelamın tarihi, İslam toplumunun travmatik siyasal hafızasının düşünsel biçimde yansımasıdır.

Bu bağlamda Muaviye figürü, İslam düşünce tarihinin en kritik kırılma noktalarından birini temsil etmektedir. Çünkü Muaviye ile birlikte siyaset ilk kez sistematik bir biçimde dini meşruiyet üretim mekanizmasına dönüştürülmüş, hilafet anlayışı kabilevi ve hanedan merkezli bir devlet formuna evrilmiş, böylece İslam düşüncesinin sonraki yüzyıllarda tartışacağı temel kelam problemleri tarihsel zemine kavuşmuştur. Bu nedenle Mukaddimun ve Müteahhirun dönemlerindeki birçok kelam tartışmasının arka planında doğrudan ya da dolaylı biçimde Muaviye döneminin etkileri bulunmaktadır.

Hz. Muhammed dönemindeki siyasal yapı, her ne kadar vahyin rehberliğinde şekillenmiş olsa da, onun vefatıyla birlikte toplum ilk kez otorite problemini deneyimlemeye başladı. Ebubekir’in seçimiyle başlayan hilafet süreci görünürde islam toplumunun birlik içerisinde hareket ettiği bir dönem gibi görünse de, derinlerde kabileler arası güç dengeleri, Kureyş aristokrasisinin etkisi ve liderliğin niteliğine dair örtük tartışmalar devam etmekteydi. Ensar ve Muhacir arasında ki hilafet tartışmaları bu konuda ciddi bir delildir. Ancak bu tartışmalar Osman döneminden itibaren ciddi biçimde görünür hale geldi. Özellikle Emevi ailesinin devlet mekanizmasında yoğun biçimde sızması ve güç kazanması İslam toplumunda büyük bir rahatsızlık oluşturdu. Böylelikle Osman’ın öldürülmesiyle başlayan kriz devletin mahiyetine dair bir kırılmanın dışavurumuydu.

Bu kırılmanın merkezinde ise Muaviye bulunmaktaydı. Şam’da Bizansçı bir edayla güçlü bir yönetim kuran Muaviye, hilafeti stratejik bir iktidar alanı olarak değerlendrdi. Onun siyasal yaklaşımı, klasik Arap kabile siyasetinin pragmatik refleksleriyle şekillenmişti. Dolayısıyla Muaviye halife değil islam dünyasının Bizansçı sapmasıdır. Bu nedenle Muaviye dönemi, İslam siyaset düşüncesinde ahlaki merkezli hilafet anlayışından devlet merkezli iktidar anlayışına geçişin en sarsıcı başlangıcıdır.

Muaviye’nin İmam Ali’ye karşı yürüttüğü mücadele, İslam tarihindeki ilk büyük fikri krizlerden birini doğurdu. Çünkü ilk kez İslam toplumunun merkezinde bulunan ve Muhammed devriminin muhafızı olan Ali’ye karşı Mekke Derin Devletinin pragmatist ve kurnaz mücadelesiyle karşı karşıya kalacaktı. Bu durum Cemel ve Sıffin Savaşı’nı doğurmuştu. Bu savaşı sadece askeri bir mücadele olarak okumak eksik olacaktır. Bu savaş aslında hakikatin kim tarafından temsil edildiğine dair bir çatışmaydı. Tarih bir daha Habil’in ve Kabil’in tarihsel misyonlarına şehadet etmişti. Bu nedenle Cemel ve Sıffin’den sonra ortaya çıkan tartışmalar doğrudan kelamın temel problemlerine dönüşmüştü.

Mesela; Cemel Savaşı’nın en büyük problemi “mümin kimdir” sorusuydu. Çünkü savaşın iki tarafında da İslam’ın en önemli şahsiyetleri vardı. Bir tarafta Ali, diğer tarafta Aişe, Talha ve Zübeyr bulunuyordu. Hepsi sahabeydi. Hepsi İslam’ın kuruluş sürecinde büyük roller üstlenmişti. Bu durum Müslüman toplumda şu soruyu doğurdu: Eğer iki taraf da Müslümansa, haklı olan kimdir? Daha önce hakikat ile batıl arasındaki çizgi düşmanlar üzerinden okunuyordu. Ancak artık çatışma İslam toplumunun kendi içinde yaşanıyordu. Böylece ilk kez “iman” kavramı problemli hale geldi: Büyük günah işleyen kişi mümin midir? Haksız yere savaşan biri dinden çıkar mı? Müslüman Müslümanı öldürürse hükmü nedir?

Cemel’den sonra şu soru ortaya çıktı: İman yalnızca kalpteki inanç mıdır, yoksa davranışlar da imanın parçası mıdır? Çünkü savaşan taraflar namaz kılıyor, Kur’an okuyordu; fakat aynı zamanda birbirleriyle savaşıyorlardı. Hariciler bu meseleye çok sert yaklaştı. Onlara göre büyük günah işleyen kişi artık mümin sayılamazdı. Çünkü amel imanın ayrılmaz parçasıydı. Mürcie ise tam tersini savundu. Onlara göre insanın nihai hükmünü yalnızca Allah verebilirdi. Böylece ameli ikinci plana attılar. Bu tartışma daha sonra Sünni kelamın temel meselelerinden biri haline geldi.

Özellikle Sıffin savaşında yaşanan “Hakem Olayı” İslam düşünce tarihinin en kurnaz politik çıkışlarından biridir. Muaviye ordusunun Kur’an sayfalarını mızraklara takarak savaşı durdurması Kur’an’a çağrı gibi sunuldu. Ama tarih boyunca statüko sahiplerinin yaptığı gibi Allah ile aldatmaktan başka hiç bir şey değildi. Kuran ilk kez büyük ölçekte politik manipülasyonun aracı haline geldi. İmam Ali’nin ordusundaki birçok insanın bu çağrı karşısında savaşmayı bırakması, dini sembollerin toplumsal bilinç üzerindeki etkisinin ne derece etkili olduğunu göstermiştir.

Hakem sürecinin ardından İmam Ali taraftarlarının bir kısmı büyük bir hayal kırıklığı yaşayarak Harici hareketi oluşturdu. Hariciler, hakem olayını “Allah’ın hükmünü insanların hükmüne tercih etmek” şeklinde yorumlayarak büyük bir epistemolojik kopuş yaşadılar. Bu noktada ortaya çıkan temel soru şuydu: İnsan, ilahi hükmün yerine geçebilir mi? Böylece siyasal bir kriz, doğrudan teolojik bir probleme dönüşmüş oldu. Dolayısıyla Ali’de kafir dediler, Muaviye’de…

Haricilerin geliştirdiği yaklaşım, iman ve amel ilişkisinin en radikal beyanıydı. Onlara göre büyük günah işleyen bir kişi artık mümin sayılamazdı. Bu yaklaşımın arkasında aslında siyasal öfke bulunuyordu. Buna karşılık Mürcie hareketi ortaya çıktı. Mürcie, toplumsal parçalanmayı azaltmak amacıyla amel ile imanı birbirinden ayırmaya yöneldi. Onlara göre insanın nihai hükmü Allah’a bırakılmalıydı. Böylece siyasal çatışmalar nedeniyle ortaya çıkan tekfir kültürünü sınırlandırmaya çalıştılar. Dolayısıyla iman, amel, küfür ve büyük günah gibi meselelerin tamamı Mekke Derin Devletinin ürettiği savaşın görüngüleriydi.

Bu süreçte kader meselesi de merkezi bir önem kazandı. Özellikle Muaviye döneminde kader anlayışının siyasal meşruiyet üretmek amacıyla kullanıldığı görülmektedir. Yönetimin Allah’ın takdiri olduğu fikri yaygınlaştırılarak toplumsal muhalefetin önüne geçilmeye çalıştı. Böylece siyasal düzen, eleştirilemez kutsal bir çerçeveye oturtulmuştu. Bu durum ilerleyen dönemlerde cebriye eğilimlerinin güçlenmesine neden oldu. İnsan fiillerinin önceden belirlenmiş olduğunu savunan anlayış dolaylı biçimde yöneticilerin sorumluluğunu azaltıyordu. Eğer her şey ilahi kaderin sonucuysa, zalim yönetici de Tanrısal iradenin bir parçası olarak görülebilirdi. İşte Mu’tezile’nin insan özgürlüğünü savunması, bu siyasal zemine karşı geliştirilen entelektüel bir direnişti.

Mu’tezile’nin “Allah adildir” vurgusu teolojik bir önerme değildi aksine siyasal bir içerik taşımaktaydı. Çünkü eğer Allah adilse, insan kendi fiillerinden sorumludur ve zulüm kaderle açıklanamaz. Böylece Mu’tezile, kaderin siyasal manipülasyon aracı haline getirilmesine karşı insan özgürlüğünü savundu.

Mukaddimûn dönemindeki kelamcılar büyük ölçüde bu siyasal krizlerin ürettiği problemlerle uğraşmıştır. Onların tartışmaları daha çok islam toplumunun parçalanması, imametin mahiyeti, büyük günah meselesi ve ilahi adalet ekseninde şekillenmiştir. Çünkü toplumun zihninde canlı olan temel meseleler bunlardı.

Müteahhirûn dönemine gelindiğinde ise kelam daha sistematik ve felsefi bir niteliğe kavuşmuştur. Özellikle Gazali sonrası süreçte Aristotelesçi mantığın kelama dahil edilmesiyle birlikte disiplin daha teorik hale gelmiştir. Ancak bu dönemde kullanılan kavramsal araçlar değişmiş olsa da tartışılan problemlerin özü değişmemiştir. Yine kader, ilahi adalet, özgür irade, imamet ve otorite meseleleri tartışılmaya devam edilmiştir. Başka bir ifadeyle Müteahhirûn kelamı, Mukaddimûn dönemindeki siyasal travmaların daha sofistike epistemolojik biçimlere dönüşmüş halidir.

Muaviye’nin kişiliği de bu tarihsel dönüşüm açısından dikkat çekicidir. Onun liderlik tarzında güçlü bir pragmatizm ve hakikatten uzak stratejik bir akıl görülmektedir. Özellikle Sıffin’de kullanılan taktikler, Allah’ın, vahyin ve peygamberin politik amaçlarla kullanılmasının erken örneklerinden biridir. Şunu rahatlıkla söyleyebiliriz ki; Muaviye’nin yönetim anlayışı İslam tarihinin ilk Makyavelist eğilimleridir. Çünkü Muaviye!nin temel amacı ahlaki hakikatten ziyade iktidarın korunmasıdır.

Bunun yanında Muaviye korkunç bir narsist kişiliktir. Güç merkezli narsizmi 1400 yıllık tarihi etkilemiştir. Muhammed devriminin düşmanı Ebu Süfyan, Muaviyenin babasıdır. Diğer taraftan İslam tarihinin en pislik siması olan Yezid’in onun oğludur. Baba kişiliği ve oğul kişiliğinin yapısı Muaviye’nin psikolojik arka planının daha iyi okunmasını sağlayacaktır.

Bu minvalde kelam ilmi İslam toplumunun siyasal travmalarının düşünsel südurudur. Cemel, Sıffin, Hakem Olayı ve Kerbela gibi kırılmalar ümmetin zihninde metafizik krizler üretmiştir. Ve bu büyük dönüşümün merkezinde Muaviye dönemi bulunmaktadır. Çünkü Muaviye ile birlikte siyaset ilk kez sistematik biçimde dinin diliyle meşrulaştırılmış, hilafet saltanata dönüşmüş, Muhammedin devrimi politik araç haline gelmiş ve böylece İslam düşüncesinin sonraki yüzyıllar boyunca çözmeye çalışacağı büyük kelam problemleri ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla bu sorunların çözümünün tek kapısı Ali’nin kapısıdır. O kapıya varılmadan kaos dinmeyecektir.