Çernobil’in karanlık sırrı: Radyasyonla beslendiği söylenen siyah mantar

1986’daki Çernobil felaketinin ardından “yaşamın imkânsız” kabul edildiği alanlarda ortaya çıkan siyah bir küf, bilim dünyasının yerleşik kabullerini sorgulatıyor. Mayıs 1997’de nükleer santralin terk edilmiş reaktör binasına giren mikolog Nelli Zhdanova, tavanlarda ve metal aksamlar üzerinde yoğunlaşan siyah mantarları gözlemledi. Bu mantarların, ölümcül radyasyona rağmen hayatta kalmakla kalmayıp, ona doğru büyüdüğü fark edildi.

Radyasyonun kalbinde yaşam

Çernobil çevresinde insanlar bölgeden uzaklaştırılırken, doğa boşluğu hızla doldurdu. Kurtlar, yaban domuzları ve bitki örtüsü geri dönerken, reaktör binasının içi gibi aşırı radyasyonlu alanlarda siyah küfler yayıldı. Zhdanova’nın çalışmaları, bazı mantar türlerinin radyoaktif partiküllere yöneldiğini ve radyasyonun kaynağına doğru büyüdüğünü ortaya koydu. Bu olguya “radyotropizm” adı verildi.

Melanin: Siyah mantarların kalkanı

Bu gizemin merkezinde, insanlarda da bulunan melanin pigmenti yer alıyor. Siyah mantarların hücre duvarları melaninle dolu. Melanin, ultraviyole ve iyonlaştırıcı radyasyonu emerek enerjisini dağıtıyor; aynı zamanda antioksidan etkisiyle hücreleri koruyor. Tıpkı koyu tenin güneş ışınlarına karşı daha koruyucu olması gibi, bu mantarlarda da melanin radyasyona karşı bir kalkan görevi görüyor.

Radyosentez teorisi: Işık yerine radyasyon

2007’de ABD’de yapılan çalışmalar, bu mantarların yalnızca radyasyona dayanıklı olmadığını, radyasyon varlığında daha hızlı büyüdüğünü gösterdi. Nükleer bilimci Ekaterina Dadaşova, melaninli mantarların radyoaktif sezyum ortamında yüzde 10’a varan büyüme artışı sergilediğini tespit etti. Bu bulgular, mantarların fotosenteze benzer biçimde radyasyondan enerji üretebildiği fikrini gündeme getirdi: Radyosentez.

Uzayda da aynı etki

Çernobil’de keşfedilen Cladosporium sphaerospermum türü mantarlar, 2018’de Uluslararası Uzay İstasyonu’nda da incelendi. Kozmik radyasyona maruz kalan örneklerin, Dünya’daki kontrol örneklerine kıyasla daha hızlı büyüdüğü gözlendi. Bu sonuçlar, mantarların uzay radyasyonuna karşı potansiyel bir biyolojik kalkan olabileceği ihtimalini güçlendirdi.

Bilim dünyasında tartışma sürüyor

Her melaninli mantarın radyasyonla büyümediği biliniyor. Araştırmalar, bu özelliğin türden türe değiştiğini gösteriyor. Radyosentez henüz kesin olarak kanıtlanmış değil; melanin ile enerji metabolizması arasındaki mekanizmanın tam olarak anlaşılması gerekiyor. Buna rağmen bulgular, bilim insanlarını nükleer atık temizliği ve astronotları radyasyondan koruyacak biyolojik çözümler üzerine düşünmeye sevk ediyor.

Çernobil’in en karanlık köşelerinde ortaya çıkan siyah mantarlar, felaketin sembolü olan radyasyonu bir avantaja çevirebilen ender yaşam formlarından biri olabilir. Eğer radyosentez teorisi doğrulanırsa, bu keşif yalnızca Dünya’daki radyoaktif alanların temizlenmesi için değil, insanlığın uzay yolculuklarında da yeni bir dönemin kapısını aralayabilir.