ABD’nin Gizli Operasyonu ve Felakete Dönüşen Hikayesi: 8 Asker Öldü, Plan Çöktü

Kartal Pençesi Operasyonu’nun arkasında, 4 Kasım 1979’da Tahran’daki ABD Büyükelçiliği’nin İranlı devrimci öğrenciler tarafından basılmasıyla başlayan rehine krizi vardı. ABD’nin devrik İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi’yi kanser tedavisi için ülkeye kabul etmesi, devrim sonrası İran’da büyük tepki doğurmuştu. Büyükelçilik baskınıyla onlarca Amerikalı diplomat ve görevli rehin alındı. Kriz kısa sürede Washington ile Tahran arasındaki ilişkileri kopma noktasına getirdi. Elçilik baskını sırasında 63 Amerikalı rehin alınmış, ayrıca üç diplomatik görevli de İran Dışişleri Bakanlığı’nda tutulmuştu.

Başkan Jimmy Carter yönetimi ilk aşamada krizi diplomatik yollarla çözmeye çalıştı. Ancak müzakerelerin sonuç vermemesi, ABD iç kamuoyunda “süper güç imajının zedelendiği” yönündeki eleştirileri artırdı. Washington’da mesele Amerika’nın küresel caydırıcılığının yeniden gösterilmesi olarak görülmeye başlandı.

Çölde başlayan gizli harekât

24 Nisan 1980 gecesi başlatılan operasyon son derece karmaşık bir plana dayanıyordu. ABD özel kuvvetleri İran içlerine gizlice girecek, “Desert One” adı verilen çöl bölgesinde toplanacak, ardından Tahran’a ilerleyerek rehineleri kurtaracaktı. Operasyonda Delta Force unsurları, ABD Hava Kuvvetleri, Deniz Piyadeleri, CIA destek birimleri ve nakliye uçakları birlikte görev alacaktı.

Ancak planın karmaşıklığı aynı zamanda onun en zayıf noktasıydı. Uzun mesafe, çöl koşulları, helikopterlerin teknik kapasitesi, farklı kuvvetler arasındaki koordinasyon sorunu ve İran hava sahasında gizli kalma zorunluluğu operasyonu baştan itibaren yüksek riskli hale getiriyordu. ABD askeri kaynaklarına göre operasyon, sekiz helikopterle başladı. Fakat kum fırtınası, mekanik arızalar ve operasyonel aksaklıklar nedeniyle gerekli helikopter sayısının altına düşüldü.

Operasyon iptal edildiğinde felaket henüz bitmemişti. Geri çekilme sırasında bir helikopter ile yakıt taşıyan C-130 tipi uçak çarpıştı. Patlama sonucunda sekiz Amerikan askeri hayatını kaybetti. Rehineler kurtarılamadı. ABD kuvvetleri bölgede helikopterler, ekipmanlar ve yanmış askeri araçlar bırakarak geri çekildi. ABD Hava Kuvvetleri Özel Operasyonlar Komutanlığı da operasyonun sekiz askerin ölümüyle sonuçlanır.

İran için “Tabas mucizesi”, ABD için stratejik aşağılanma

İran’da bu olay genellikle “Tabas hadisesi” olarak anılıyor. Tahran’ın resmi anlatısında operasyonun başarısızlığı teknik ve askeri nedenlerle açıklanmıyor. Devrimci İran’ın ABD müdahalesine karşı korunmasının ilahi bir bereket olarak tasavvur edilmesi ile açıklandı. Dönemin İran lideri Ayetullah Humeyni’nin kum fırtınasını “ilahi yardım” olarak yorumlaması bu anlatının merkezinde yer aldı.

Bu nedenle Kartal Pençesi, siyasi hafızada devrim sonrası dönemde ABD’nin İran’a karşı güç kullanma arzusunun çölde parçalandığı an olarak yerleşti. Mehr’in haberi de bu tarihsel hafızayı bugünkü ABD-İran gerilimi içinde yeniden hatırlatmaktadır. İran medyasında Tabas, çoğu zaman “ABD’nin yenilmezlik mitinin kırıldığı” bir sembol olarak işlenmektedir.

ABD açısından ise tablo çok daha ağırdı. Operasyonun başarısızlığı, Carter yönetiminin zaten zayıflamış olan imajına büyük darbe vurdu. Rehine krizi aylarca çözülemedi; Carter, hem dış politikada etkisiz kalmakla hem de başarısız bir askeri maceraya girişmekle eleştirildi. Dönemin medyaları operasyonun, onun başkanlığının en karanlık ve beceriksiz anlarından biri olduğu ve 1980 seçim yenilgisine giden süreçte önemli rol oynadığı belirtiyordu.

Kartal Pençesi Operasyonu yalnızca siyasi sonuçlar doğurmadı. ABD askeri sistemi için de sert bir uyarı niteliği taşıdı. Operasyonda farklı kuvvetler arasında yeterli koordinasyonun sağlanamaması, özel operasyon kabiliyetlerinin parçalı yapısı ve karmaşık görevlerde müşterek komuta eksikliği açık biçimde ortaya çıktı.

Bu fiyasko sonrasında ABD, özel kuvvetler yapılanmasını yeniden değerlendirdi. 1987’de ABD Özel Operasyonlar Komutanlığı’nın, yani USSOCOM’un kurulmasına giden süreçte Kartal Pençesi’nin başarısızlığı önemli derslerden biri olarak kabul edildi. ABD Hava Kuvvetleri Özel Operasyonlar Komutanlığı’nın 45. yıl değerlendirmesinde de operasyonun başarısız olmasına rağmen modern Amerikan özel operasyon mimarisinin oluşumunda belirleyici bir dönüm noktası olduğu vurgulanıyor.

Başka bir ifadeyle, Tabas çölünde yaşanan bozgun ABD için askeri sistemin kendi zaaflarıyla yüzleştiği bir travma oldu. ABD, bu olaydan sonra özel operasyonları daha merkezi, daha eğitimli, daha teknik ve daha koordineli bir yapıya kavuşturmaya çalıştı.

Bugüne uzanan sembolik savaş

Kartal Pençesi Operasyonu’nun bugün hâlâ gündeme gelmesinin nedeni, olayın yalnızca geçmişe ait olmamasıydı. İran ile ABD arasındaki her büyük gerilimde, Tahran bu olayı Washington’a karşı tarihsel bir hatırlatma olarak kullanıyor. Nitekim son dönemde Basra Körfezi ve Hürmüz Boğazı çevresinde yaşanan gerilimler sırasında İranlı yetkililerin Tabas’a atıf yapması, bu hafızanın hâlâ canlı olduğunu gösteriyor. Times of India’nın aktardığına göre İran Yargı Erki Başkanı Gulam Hüseyin Muhsini Ejei de son gerilimlerde “İsfehan ve Tabas” benzeri olayların tekrar edebileceğini söyleyerek ABD’ye tarihsel bir uyarı mesajı verdi.

Bu nedenle Kartal Pençesi, iki ülke arasındaki psikolojik savaşın da parçası haline gelmiş durumda. ABD için bu olay, başarısız bir kurtarma operasyonu ve askeri reformların başlangıcıdır. İran için ise emperyal müdahalenin çölde durdurulduğu ve ilahi inayetlerin verildiği tarihsel bir zafer anlatısıdır.

Kartal Pençesi Operasyonu, askeri olarak başarısız, siyasi olarak yıkıcı ve sembolik olarak kalıcı bir olaydı. ABD, rehineleri kurtaramadı. Sekiz askerini kaybetti. İran topraklarında askeri ekipmanlarını geride bıraktı ve dünya kamuoyu önünde ağır bir prestij kaybı yaşadı.

İran ise bu olayı devrim sonrası kimliğinin en güçlü sembollerinden biri haline getirdi. Bugün Washington ile Tahran arasındaki her yeni gerilimde Kartal Pençesi’nin yeniden hatırlanması tesadüf değil. Çünkü bu operasyon, iki ülke arasındaki çatışmanın askeri olduğu kadar psikolojik, ideolojik ve tarihsel bir mücadele olduğunu da göstermektedir.