Trump'ın İran Anlaşması Yeni Bir Helsinki mi?

Ortadoğu'da savaşın dili henüz susmuş değil. Ancak diplomasi koridorlarında dolaşan yeni mutabakat taslakları, Washington ile Tahran arasında farklı bir dönemin başlayabileceğine işaret ediyor. Sorulması gereken asıl soru şu: ABD ile İran arasında şekillenen bu yeni uzlaşı, bölgeyi istikrara taşıyacak bir barış girişimi mi, yoksa gelecekte daha büyük kırılmaların zeminini hazırlayacak tarihsel bir tuzak mı?

Şarku'l Avsat'ta yayımlanan analizde Suudi gazeteci ve gazetenin eski genel yayın yönetmeni Abdurrahman er-Raşid, gündemdeki ABD-İran mutabakatını 1975 Helsinki Anlaşması ile karşılaştırıyor. Bu benzetme ilk bakışta abartılı görülebilir. Fakat uluslararası ilişkiler tarihine bakıldığında, büyük güçlerin çoğu zaman rakiplerini yenmekten ziyade onları "yönetilebilir hale getirmeyi" tercih ettiği görülür. Helsinki de bunun en çarpıcı örneklerinden biriydi.

1975 yılında Finlandiya'nın başkenti Helsinki'de imzalanan Nihai Senet, Soğuk Savaş'ın en kritik diplomatik belgelerinden biri olarak tarihe geçti. Sovyetler Birliği, Doğu Avrupa üzerindeki nüfuzunun fiilen tanınmasını sağladı. Batı ise insan hakları ve temel özgürlükler konusunda Sovyetlerden taahhütler aldı. O dönemde birçok analist bunu Moskova'nın zaferi olarak yorumladı.

Fakat tarihin ironisi farklı işledi.

Anlaşmanın insan hakları maddeleri, yıllar içinde Doğu Avrupa'daki muhalif hareketlerin elinde rejimlere karşı güçlü bir meşruiyet aracına dönüştü. Polonya'daki Dayanışma hareketinden Çekoslovakya'daki muhaliflere kadar birçok yapı, Sovyet sistemini kendi imzaladığı ilkeler üzerinden sorgulamaya başladı. Berlin Duvarı'nın yıkılışına ve Sovyetler Birliği'nin çözülüşüne giden süreçte Helsinki'nin etkisi hâlâ tartışılıyor.

Bugün Washington ile Tahran arasında konuşulan mutabakat taslaklarına yönelik "Helsinki tuzağı" benzetmesi tam da burada anlam kazanıyor.

Reuters'a ve bölgesel kaynaklara yansıyan bilgilere göre taslak mutabakat; Hürmüz Boğazı'nın yeniden uluslararası ticarete açılmasını, İran limanlarına uygulanan ablukanın kademeli biçimde kaldırılmasını, yeni yaptırımların dondurulmasını ve İran'ın dondurulmuş milyarlarca dolarlık varlığının serbest bırakılmasını öngörüyor. Buna karşılık Tahran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini genişletmemesi, mevcut nükleer kapasitesini dondurması ve nükleer silah edinmeme taahhüdünde bulunması bekleniyor.

Bu tablo, aslında Trump yönetiminin yeni dış politika yaklaşımını da yansıtıyor.

Donald Trump'ın ikinci başkanlık döneminde Washington, uzun süreli kara savaşlarından kaçınmayı esas alan maliyet odaklı bir strateji izliyor. İran rejimini devirmek yerine onu sınırlandırmak, İsrail'in güvenlik kaygılarını yönetilebilir düzeyde tutmak ve küresel enerji piyasalarını yeniden istikrara kavuşturmak Beyaz Saray açısından daha gerçekçi görünüyor.

Başka bir ifadeyle amaç, İran sorununu çözmekten çok kontrol altına almak.

Ancak bu yaklaşım ciddi riskler taşıyor.

Her şeyden önce İran, 1975 Sovyetler Birliği değil. Moskova o dönemde güçlü bir ekonomi, geniş bir nüfuz alanı ve kurumsallaşmış bir blok sistemine sahipti. İran ise ağır yaptırımlar altında bulunan, ekonomik kırılganlık yaşayan ve iç siyasi gerilimlerle mücadele eden bir bölgesel güç konumunda.

Buna rağmen Tahran'ın elindeki vekil güç ağları küçümsenemez. Lübnan'daki Hizbullah, Irak'taki Şii milisler, Yemen'deki Husiler ve Suriye'deki çeşitli yapılanmalar, İran'ın doğrudan savaşmadan nüfuz üretmesini sağlayan stratejik araçlar olmaya devam ediyor.

İşte tam bu nedenle olası mutabakat, İran'a beklenmedik bir kazanım sunabilir.

Nükleer dosyada taviz verirken, bölgesel nüfuzunun zımnen tanınmasını elde etmek...

İsrail'de yükselen rahatsızlığın temel nedeni de bu. Reuters'ın aktardığına göre İsrailli yetkililer, İran'ın nükleer programının sınırlandırılması karşılığında bölgesel etkisinin meşrulaştırılmasına sıcak bakmıyor. Özellikle 7 Ekim sonrasında oluşan güvenlik paradigması içinde Tel Aviv, İran'ın herhangi bir diplomatik kazanç elde etmesini uzun vadeli tehdit olarak görüyor.

Öte yandan Körfez ülkeleri açısından durum daha karmaşık.

Bir yandan Hürmüz Boğazı'nın açık kalması ve enerji ticaretinin normale dönmesi ekonomik rahatlama anlamına geliyor. Diğer yandan İran'ın sistem içine yeniden entegre edilmesi, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri'nin güvenlik hesaplarını yeniden şekillendirebilir.

Türkiye açısından da bu sürecin dikkatle izlenmesi gerekiyor.

Ankara, İran ile diyalog kurabilen az sayıdaki NATO ülkelerinden biri olmayı sürdürüyor. Ancak İran'ın güçlenmesi ile İran'ın istikrara kavuşması aynı şey değil. Kontrolsüz bir güç boşluğu kadar, denetimsiz bir nüfuz genişlemesi de Türkiye'nin Irak ve Suriye politikalarını doğrudan etkileyebilir.

Belki de asıl mesele şu:

Helsinki gerçekten bir tuzak mıydı?

Yoksa büyük güçlerin kısa vadeli hesaplarının uzun vadede öngöremedikleri sonuçlar üretmesinin bir örneği miydi?

Eğer Washington, İran'ı sisteme dahil ederek onu dönüştürmeyi amaçlıyorsa, bunun başarı garantisi yok. Eğer Tahran bu süreci yaptırımlardan kurtulup nüfuzunu tahkim etmenin aracı olarak görüyorsa, bunun da ciddi sınırları var.

Tarih bize şunu gösteriyor: Diplomatik metinler çoğu zaman imzalandıkları günün ihtiyaçlarına cevap verir. Ancak onların gerçek etkisi, yıllar sonra ortaya çıkar.

1975'te Helsinki'de kimse Sovyetler Birliği'nin çöküşünü öngörememişti.

2026'da Washington ile Tahran arasında şekillenen bu yeni mutabakat da benzer biçimde iki farklı geleceğin kapısını aralıyor olabilir. Birinci ihtimal, Ortadoğu'ya nefes aldıracak kırılgan bir istikrar dönemi. İkinci ihtimal ise dondurulmuş krizlerin daha büyük hesaplaşmalarla geri döneceği yeni bir jeopolitik ara dönem.

Trump'ın İran anlaşması bu nedenle sadece bir nükleer mutabakat olarak okunamaz. Bu girişim, ABD'nin Ortadoğu'daki rolünü yeniden tanımlama çabasının, İran'ın meşruiyet arayışının ve İsrail'in güvenlik doktrininin kesiştiği tarihsel bir kavşak niteliği taşıyor.

Bugün masada imzalar konuşuluyor olabilir. Ancak yarının tarih kitapları, bu anlaşmayı ya yeni bir bölgesel düzenin başlangıcı ya da Ortadoğu'nun bir sonraki büyük krizinin önsözü olarak yazacak.