Anadolu’da Ezilenlerin İsyan Tarihi 2: Şahkulu Baba Tekeli İsyanı ve Horasan’dan Südûr Eden Nur

ALİ KEMAL EKİNCİ

Resmî vakanüvislerin "fitne", saray ulemasının ise "kızılbaş fesadı" olarak mühürlediği 1511 yılı, aslında imparatorluğun merkezileşme dişlileri arasında ezilen, toprağından edilen ve kimliği yok sayılan yüz binlerin birikmiş öfkesinin patlama anıydı. Şeyh Bedreddin ve yoldaşlarının Serez çarşısında, Karaburun kayalıklarında dalgalandırdığı adalet sancağı; üzerinden neredeyse bir asır geçtikten sonra bu kez Toroslar’ın sarp yamaçlarında, Teke Yarımadası’nda yeniden açılıyordu. Tarihsel hafızayı diri tutma yolculuğumuzun bu ikinci durağında; saltanatın tahakkümüne karşı kılıç çeken Şahkulu Baba Tekeli’nin ayaklanmasını, resmî mezhep kavgaları kılıfının altındaki çıplak sınıfsal ve toplumsal gerçekliğiyle ele alıyoruz.

Hırka Altındaki Kor

On altıncı yüzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğu, kuruluşundaki o gevşek aşiret ittifaklarını ve göçebe esnekliğini çoktan geride bırakmış, mutlakiyetçi ve bürokratik bir imparatorluk makinesine dönüşmüştü. Fatih Sultan Mehmet’ten itibaren hız kazanan merkezileşme, II. Bayezid devrinde köylü ve göçebe aleyhine katılaşan ağır bir tahrir nizamını doğurdu. Yüzyıllardır yaylak ve kışlaklarında hür yaşayan konargöçer Türkmen aşiretleri, zorunlu iskâna tabi tutularak toprağa bağlanmak, yani doğrudan sarayın vergi tebaası, "reaya" kılınmak isteniyordu.

Merkezi devletin haraç ve vergi yerleşik köylüyü ve taşradaki dirlik sahiplerini de vurdu. Saraydaki vezirlerin, rüşvet ve kayırmacılık ağıyla tımarları gasp etmesi; kadıların ve subaşıların keyfî harçları tabanı canından bezdirmişti. Tımarları ellerinden alınan yerel sipahiler, topraksızlaşan yoksul köylüler ve yaşam alanları daraltılan konargöçerler; sarayın "çiftbozan" vergisiyle, aşar zulmüyle ve açlıkla burun buruna kaldı. II. Bayezid’in yaşlılığı ve şehzadeler arasındaki amansız taht kavgaları ise merkezdeki iktidar boşluğunu büsbütün görünür kıldı. İşte Şahkulu ayaklanması; bu derin toplumsal ve iktisadi sömürü zemininde filizlenen tarihsel bir çığlıktı.

Antalya’nın Elmalı yöresinde, Yalıncak Dede Tekkesi etrafında kök salan Şahkulu Baba Tekeli—resmî tarihin küçük düşürmek maksadıyla andığı adıyla "Şeytan Kulu"—Hasan Halife’nin oğluydu. Hasan Halife, Safevi tarikatının Erdebil tekkesinde yetişmiş, çile doldurmuş, Anadolu’nun Horasan mayalı heterodoks inancını temsil eden bir Türkmen piriydi. Babasından el alan Şahkulu, devrimci bir irfana sahip nadide bir kişilikti, çilehanesinde nefsini terbiye ederken, dışarıdaki dünyada halkın çektiği ıstırabı iliklerine kadar hissetmişti.

Resmi ideoloji, Şahkulu’nu salt Şah İsmail’in Anadolu’ya sürdüğü bir "İran ajanı" olarak damgalamayı çok sever. Oysa Şahkulu hareketi, Safevi sarayının siyasi planlarını bile aşan, doğrudan Anadolu köylüsünün ve göçerinin can havliyle harekete geçtiği özerk bir halk direnişidir. Kızılbaşlık ve Safevi sempatisi; onlar için yabancı bir devletin buyruğuna girmekten ziyade, Osmanlı’nın cebirine, sünni-ortodoks kuşatmasına ve mülk talanına karşı bir kurtuluş, bir eşitlik ve bir direnç sığınağıydı. Şahkulu’nun çağrısı, kula kul olmayı reddedenlerin, hakkı gasp edilenlerin ve Horasan erenlerinin adalet geleneğine sarılanların ortak vicdanında karşılık buldu.

Şah İsmail Karizmasının Anadolu’ya Süduru

Bu isyanın toplumsal zeminini incelerken, dönemin ideolojik ve siyasi iklimini kökünden sarsan kurucu bir amili; Şah İsmail’in büyüleyici karizmasının Anadolu coğrafyasına ve kitlelerin kolektif bilinçdışına nüfuz edişini bütün tarihsel ağırlığıyla kavramak gerekir. Safeviye tarikatının Erdebil’deki pir postunu Tebriz’de bir tahta dönüştüren genç Şah İsmail, Anadolu tebaası nezdinde adaleti yeryüzünde tesis edecek beklenen mehdi, Horasan piri ve velayet nurunun yaşayan mazharıydı.

Halkın diliyle, Türkçe koşuk ve nefeslerle konuşan Hatai mahlaslı bir şah figürü; Osmanlı sarayının yabancılaştıran, Farsça ve Arapça kalıplara boğulmuş bürokratik dili ile Sünni ortodoksisine sıkışmış ulemasına karşı muazzam bir manevi cazibe merkezi yarattı. Bu karizma Anadolu’nun en ücra obalarına, yaylaklarına kadar sızan halifeler ve dervişler ağıyla ezilenlerin vicdanına doğrudan südûr etmiştir.

Anadolu Türkmenleri ve dışlanan kitleler için Şah İsmail’in şahsında tecessüm eden velayet karizması; yüzyıllardır süregelen horlanmışlığın, tahrir defterlerine hapsedilmenin ve mülksüzleşmenin panzehiri oldu. Şahkulu Baba Tekeli’nin çağrısının bu denli hızlı, tereddütsüz ve adanmış bir itaatle karşılık bulmasının tinsel motoru; Şah İsmail’in Anadolu ruhuna sirayet eden bu karizmatik velayet inancı ve onun temsil ettiği eskatolojik kurtuluş vaadiydi.

Yalınayak Ordunun Yürüyüşü

Mart 1511’de Şehzade Korkut’un Antalya’dan Manisa’ya nakledilen hazinesine el konulmasıyla isyanın fitili ateşlendi. Sarayın halktan topladığı altınları geri alan Şahkulu’nun etrafına birkaç hafta içinde on binlerce Türkmen, yoksul köylü ve dirlikleri gasp edilmiş mağdur sipahi toplandı. Kısa sürede Teke sancağı baştan başa denetime alındı. İsyan, Burdur ve Isparta hattını aşarak hızla Anadolu’nun içlerine doğru bir sel gibi aktı.

Bu yürüyüş, ezilenlerin zulüm mekanizmalarına karşı doğrudan bir hesaplaşmasıydı. İsyan ordusu ilerlerken köylünün kanını emen kadıları, adaletsiz subaşıları cezalandırıyor; sarayın tahakküm kalelerini hedef alıyordu. Kütahya yakınlarında Anadolu Beylerbeyi Karagöz Ahmet Paşa’nın ordusu darmadağın edildi; halkın nefretini kazanan Beylerbeyi kazığa vuruldu. İsyan öylesine bir haklılık zeminine ve sınıfsal güce dayanıyordu ki, Karaman eyaletinden toplanan yerel askerler dahi Şahkulu’nun mülksüz yoldaşlarına kılıç çekmeyi reddedip onların saflarına geçiyordu.

İstanbul sarayı dehşet içindeydi. Taht kavgalarını bir kenara bırakan hanedan; Sadrazam Hadım Ali Paşa komutasındaki yeniçerileri ve Rumeli’nin zırhlı ordularını Anadolu’ya sürdü. Şahkulu, Sivas ile Kayseri arasındaki Gökçay mevkiinde saltanatın devasa ordusunu karşıladı. 1511 yılının Temmuz sıcağında yaşanan meydan savaşında; bir tarafta sarayın altınlarıyla beslenen merkezî kapıkulu ordusu, diğer tarafta ise keçeden börkleriyle yalınayak vuruşan köylüler vardı. Sadrazam Hadım Ali Paşa savaş meydanında öldürüldü; fakat bu kanlı çatışmada Şahkulu Baba Tekeli de yaşamını yitirdi. Lidersiz kalan ve kuşatmayı yaran isyancıların bir kısmı Safevi topraklarına iltica etmek zorunda kaldı.

İsyanın bastırılması, Osmanlı iktidarının Anadolu halkına karşı uygulayacağı en kanlı terör dalgalarından birinin başlangıcı oldu. Şahkulu’nun ardından tahta geçen Yavuz Sultan Selim devrinde; tahrir defterleri birer ölüm listesine dönüştürüldü, on binlerce Alevi-Kızılbaş Türkmen kılıçtan geçirildi, sağ kalan binlerce aile ise Mora ve Modon gibi Rumeli sürgünlerine yollanarak köklerinden koparıldı. Saltanat, kendi bekasını Anadolu halkının kanı ve yoksulluğu üzerine kurdu.

Şahkulu Baba Tekeli isyanını kuru bir hanedan çekişmesine ya da dış kışkırtmaya indirgemek o dağlarda can veren topraksız köylünün, dirliksiz sipahinin ve zincire vurulmak istenen Türkmenin hatırasına yapılacak en büyük haksızlıktır. Onlar; hiyerarşinin, rüşvetin ve toprak gaspının karşısına ortak bir inanç ve başkaldırı ahlakıyla çıktılar.

Bedreddin’in Serez’deki soluğu nasıl Toroslar’da Şahkulu’nun avazına dönüştüyse; bu direniş hafızası da asla yok olmadı. Yazı dizimizin bir sonraki bölümünde, Şahkulu’nun dökülen kanının sıcağı geçmeden, 1519 yılında Tokat ve Bozok yaylalarında ezilen köylülerin feryadını arkasına alarak Osmanlı tarihinde bir döneme adını verecek büyük isyan dalgasını başlatan Bozuklu Şeyh Celal’in izini süreceğiz.