İsrail’de 80 yıllık Aşkenaz hâkimiyeti sona mı eriyor?

Şarku’l Avsat’ta Kemal Allam imzasıyla yayımlanan analiz, Eisenkot’un olası başbakanlığını İsrail’in kuruluşundan bu yana devam eden etnik ve siyasi güç dengeleri üzerinden ele alıyor. Fas kökenli bir ailenin çocuğu olan Eisenkot’un hükümeti kurmakla görevlendirilmesi, yaklaşık 80 yıldır Avrupa kökenli Aşkenaz Yahudilerinin belirleyici olduğu siyasi yapıda tarihsel bir değişim ihtimalini gündeme getiriyor.

İsrail’de Aşkenaz siyasi elitinin hâkimiyeti sona mı eriyor?

İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog, 8 Kasım'da yapılan resmi açıklamayla Gadi Eisenkot’u hükümeti kurmakla görevlendirdi. 27 Ekim’de gerçekleştirilen genel seçimlerin ardından ortaya çıkan parlamenter tablo, İsrail siyasetinde yeni bir koalisyon arayışını başlattı. Eisenkot’un görevlendirilmesinde, aralarında Arap siyasi temsilcilerinin de bulunduğu milletvekili gruplarının desteği etkili oldu. Ancak bu destek, henüz hükümetin kurulmasını veya parlamentoda güvenoyu alınmasını garanti etmiyor. Eisenkot’un önünde koalisyon görüşmelerini tamamlamak için 28 günlük bir süre bulunuyor.

Eisenkot’un yükselişini önemli kılan unsurlardan biri de ailesinin kökeni. Faslı göçmen bir ailenin çocuğu olan Eisenkot, İsrail tarihinde başbakanlık makamına gelmesi halinde ilk Mizrahi kökenli başbakan olacak. Mizrahi kavramı, başta Kuzey Afrika, Ortadoğu ve Batı Asya olmak üzere Avrupa dışındaki bölgelerden gelen Yahudi topluluklarını tanımlamak için kullanılıyor. Aşkenaz Yahudileri ise ağırlıklı olarak Orta ve Doğu Avrupa kökenli Yahudileri ifade ediyor.

İsrail'in kuruluş döneminden itibaren devlet kurumlarının, siyasi partilerin ve karar alma mekanizmalarının şekillenmesinde Aşkenaz elitinin belirleyici rol oynadığı biliniyor. Avrupa kökenli siyasi kadrolar, uzun yıllar boyunca ülkenin ekonomik, kültürel ve bürokratik merkezlerini kontrol etti. Arap ülkelerinden İsrail'e göç eden Mizrahi Yahudileri ise nüfusun önemli bir bölümünü oluşturmalarına rağmen toplumsal ve siyasi hiyerarşide ikincil konumlarda kaldı.

Kemal Allam'ın analizinde dikkat çektiği temel mesele de bu tarihsel eşitsizlik. İsrail'in kuruluşundan sonraki ilk yıllarda Aşkenaz Yahudilerinin nüfus içerisindeki ağırlığının oldukça yüksek olduğu, ancak zamanla Kuzey Afrika ve Ortadoğu'dan gelen göçlerle demografik yapının değiştiği belirtiliyor. Buna rağmen siyasi karar alma mekanizmalarındaki temsil dengesinin aynı hızla değişmediği vurgulanıyor.

Mizrahi Yahudilerin tarihsel mücadelesi ve Şas Partisi

Mizrahi Yahudilerinin İsrail'deki konumuna ilişkin tartışmalar, ülkenin kuruluşundan itibaren farklı dönemlerde toplumsal hareketlere ve siyasi örgütlenmelere yansıdı. Avrupa kökenli yönetici sınıfın kültürel üstünlük iddiası, Arapça konuşan ve Ortadoğu kültüründen gelen Yahudi topluluklarının dışlanmasına yol açan uygulamalarla birlikte tartışıldı.

1970'li yıllarda ortaya çıkan İsrail Kara Panterleri hareketi, Mizrahi topluluklarının ekonomik ve toplumsal eşitsizliklere karşı mücadelesinin önemli örneklerinden biri oldu. 1984 yılında kurulan Şas Partisi ise Sefarad ve Mizrahi Yahudilerinin siyasi temsilini güçlendirmeyi hedefleyen önemli bir siyasi aktöre dönüştü. Parti, özellikle ekonomik açıdan dezavantajlı kesimlerin desteğini alarak İsrail siyasetinde kalıcı bir güç kazandı.

Bununla birlikte Mizrahi kökenli bazı isimler orduda ve devlet kurumlarında üst düzey görevlere yükselmeyi başardı. Şaul Mofaz, Binyamin Ben-Eliezer ve Amir Peretz bu isimler arasında yer aldı. Ancak bu yükselişler, Aşkenaz kökenli siyasi elitin başbakanlık makamındaki tarihsel ağırlığını değiştirmedi.

Eisenkot’un karşı karşıya kaldığı siyasi tartışmalar da bu tarihsel arka planla bağlantılı. Netanyahu çevresinden gelen bazı isimlerin Eisenkot’un Fas kökeni üzerinden ırkçı ifadeler kullanması, seçim kampanyasında etnik kimlik tartışmalarını yeniden gündeme getirdi. Özellikle televizyon sunucusu Yinon Magal'in Eisenkot'a yönelik aşağılayıcı ifadeleri, İsrail kamuoyunda geniş tepki topladı. Böylece seçim mücadelesi, Netanyahu ile Eisenkot arasındaki siyasi rekabetin ötesine geçerek İsrail toplumunun kendi içerisindeki kimlik ve temsil sorunlarını da görünür hale getirdi.

Eisenkot iktidarı İsrail'in Ortadoğu politikasını değiştirebilir mi?

Kemal Allam'ın analizinde öne çıkan bir diğer başlık, Mizrahi kökenli bir liderin iktidara gelmesinin İsrail'in Arap dünyasıyla ilişkilerine olası etkileri. Eisenkot'un Ortadoğu kültürüne ve bölgenin toplumsal dinamiklerine aşina bir aile geçmişinden gelmesi, bu tartışmanın merkezinde bulunuyor.

Eisenkot'un yakın çevresinde Fas, Tunus ve diğer Ortadoğu ülkelerinden gelen ailelerin mensubu olan güvenlik bürokrasisi temsilcilerinin bulunması da dikkat çekilen unsurlar arasında. Analize göre bu kadroların yükselişi, İsrail'in Arap dünyasına yönelik yaklaşımında farklı diplomatik kanalların ve bölgesel ilişkilerin önem kazanmasına zemin hazırlayabilir.

Ancak Mizrahi kökenli olmak, İsrail'in Filistin politikasında veya bölgesel güvenlik yaklaşımında kendiliğinden bir değişim yaşanacağı anlamına gelmiyor. Eisenkot da uzun yıllar İsrail ordusunda üst düzey görevlerde bulunmuş bir asker. Genelkurmay başkanlığı döneminde güvenlik politikalarının şekillenmesinde doğrudan rol aldı. Dolayısıyla olası bir hükümetin bölgesel politikalarını belirleyecek temel unsurun etnik kimlikten çok güvenlik yaklaşımı, koalisyon ortakları ve uluslararası ilişkiler olacağı değerlendiriliyor.

Nitekim Eisenkot'un hükümeti kurma sürecindeki en önemli sorunlardan biri de Arap siyasi partilerinin desteğiyle nasıl bir parlamenter çoğunluk oluşturacağı. Arap partilerinin desteği, Netanyahu karşıtı blok açısından önemli bir fırsat oluştururken Eisenkot'un bu partilerle nasıl bir siyasi ilişki geliştireceği henüz netleşmiş değil.

İsrail'de ilk Mizrahi başbakanın göreve gelmesi, ülkenin siyasi tarihinde sembolik açıdan önemli bir eşik oluşturabilir. Ancak bu gelişmenin Aşkenaz elitinin kurumsal gücünü ortadan kaldırıp kaldırmayacağı, Mizrahi topluluklarının ekonomik ve toplumsal konumunu değiştirip değiştirmeyeceği ayrı bir tartışma konusu.

Eisenkot'un önündeki asıl sınav, hükümeti kurabilmenin yanı sıra İsrail'in yerleşik siyasi dengeleri içerisinde nasıl bir yönetim modeli ortaya koyacağı olacak. Bu nedenle yaşanan gelişme, sadece Netanyahu döneminin sona ermesi ihtimaliyle değil, İsrail'in yaklaşık sekiz dekatlık siyasi ve toplumsal yapılanmasının geleceğiyle de yakından ilişkili.