İnsanlık tarihi, parametrelerin kökten değiştiği kırılma dönemleriyle şekillenir. Batı’nın 15. yüzyıldan itibaren yaşadığı modernleşme süreci de bu kırılmalardan biriydi. Rönesans, Reform, Aydınlanma ve Sanayi Devrimi ile birlikte Batı, tanrı merkezli düzeni terk ederek insanı merkeze alan seküler bir dünya kurdu. Bu dönüşüm, Batı’nın kendi tarihsel krizlerine verdiği bir tepkiydi ve daha önemlisi, kilisenin yüzyıllar süren baskısına karşı sekülerleşme ve bireyselleşmede pozitivist aşırı bir savrulmaydı. Kuzey Avrupa’nın inançla barışık modernleşme çizgisi daha dengeli ve huzurlu toplumlar üretirken, özellikle Fransa gibi ülkelerde inanç ve gelenek radikal biçimde dışlandı ve bu da kendisiyle kavga eden toplumlar üretti.

Bu modernleşme dalgasının uluslararası düzene yansıması 1648 Westphalia Anlaşmasıyla oldu ve modern ulus-devlet modeli ortaya çıktı. Ulus-devlet, Batı’nın kendi tarihsel sorunlarına verdiği özgün bir cevaptı. Reformasyon, mezhep savaşları, feodal parçalanmalar, kilise-monarşi güç mücadeleleri, hanedan kavgaları ve sınıf çatışmaları gibi Avrupa’ya özgü krizler, Batı’yı egemen sınırlar içinde tek dil, tek tarih anlatısı, tek kimlik etrafında homojen toplumlar yaratmaya zorladı. Fransız Devrimi sonrası Napolyon işgalleriyle uyandırılan milliyetçi akımlar bu süreci güçlendirdi. Ulus-devlet modeli Batı tarafından evrensel bir form gibi dünyaya empoze edilse de aslında evrensel değil, Batı’nın kendi yaralarını kapatmak için geliştirdiği özgün bir çözümdü fakat Batı yüzyıllardır süren söylem hakimiyeti ve devşirdiği lokal elitler eliyle bu gerçeğin tartışılmasını başarıyla engelledi.

Ulus-devletler modernleşmenin yükünü taşırken, toplumsal mühendislik ve asimilasyon politikalarıyla homojen toplumlar üretmeye koyuldu. Bu çabalar kısa vadede seküler toplumlar yarattı, ancak uzun vadede kimlik çatışmaları, azınlık sorunları ve demokratik açmazlar üretti. Dizayn edilmiş tarihi gerçekler üzerinden suni kimlikler üretti.

Buna karşılık Batı dışı Çin, Hindistan, Osmanlı ve İran gibi medeniyetlerde toplum yapısı, hukuk düzeni, kimlik anlayışı ve otorite ilişkileri Batı’dan kökten farklıydı. Bu nedenle Batı tipi ulus-devlet bu coğrafyalara tam olarak uygulanmaya çalışıldığında ciddi sorunlar yarattı.

Osmanlı’da ise çok dinli, çok dilli, çok hukuklu, çok milletli ve çok merkezli bir düzen, nüfusun çoğunun uzun zaman Hristiyan olmasına rağmen, 600 yıl boyunca istikrarla işlemişti. Millet sistemi ile çok farklı inanç ve kültürel kodlara sahip topluluklara, çoğu zaman dindaşlarının tanımadığı, geniş idari, toplumsal ve ekonomik özerklik tanınıyordu. Bugün ulus-devletin en kıskanç olduğu konulanlardan olan dil, eğitim ve hatta hukuk özerkti. İnanç bağımsızdı, kültürler korunuyordu. Bu yapı ulus-devletin asimilasyoncu, homojenleştirici mantığının tam tersiydi.

20. yüzyılın sonlarına gelindiğinde Batılı ulus-devletler göç, küreselleşme, etnik çeşitlilik ve dini çoğulluk karşısında zorlanmaya başladı. Bu baskılar sonucunda ortaya çıkan “Multi-Culturalism”, Batı’nın kendi ulus-devlet modelinin sınırlarını kabul etmesinin bir ifadesiydi. Yani çok kültürlülük, ulus-devletin çeşitliliği yönetmekte yetersiz kaldığını gösteren bir düzeltme hareketiydi. Fakat Osmanlının çok kültürlülük yaklaşımının sunduğu özgürlüklerden çok uzaktı ve bir süre sonra Kanada, Avustralya gibi birkaç ülkede çok kısıtlı gelişme gösterse de bugün kimsenin bahsetmek istemediği bir başarısız deneyim olarak kaldı. Batı farklılıklara tahammül edemiyordu ve pes etti.

Modernitenin aşırılıklarına tepki olarak doğan post-modern dönem artık aşıldı; şimdi “meta-modernizm”, “post-truth” ve “accelerationism” gibi kavramlarla yeni bir kırılma dönemine giriyoruz. Bu dönemle tek bir evrensel formül yerine, her toplumun kendi tarihsel ve kültürel dinamikleriyle modernleşmenin getirdiği sorunları çözmede özgün yol izleyebileceği fikri hiç olmadığı kadar güç kazandı.

Bu süreçle beraber tekrar tarihin kırılma anlarından birini yaşıyoruz. Uluslararası liberal sistem tüm değerleri ile sorgulanarak, alternatiflerine karşı gerilemektedir. Çok kutuplu sisteme evirilen düzende, “Medeniyet Devlet” olgusunun ortaya çıkışına şahit oluyoruz. Uluslararası sahneye iddialı bir şekilde geri dönen Çin, eski nüfuzunu arayan Rusya, kendilerini tekrar tanımlama ihtiyacı duyan eski medeniyetlerin temsilciliği iddiasını öne süren Japonya, Hindistan, İran ve Mısır gibi devletler “Medeniyet Devlet” kavramını Batı’nın “evrensel değerler” söylem gücüne karşı bir meşruiyet kaynağı olarak çok güçlü kullanır oldular. Batı’da da artık “evrensel” kelimesi kullanılırken daha temkinli davranılıyor olması, eski günlerden uzak, medeniyetlerden bir medeniyete aidiyeti kabullenmiş olduklarını göstermektedir.

Medeniyet Devlet kavramı, modernitenin krizlerine karşı bir paradigma değişimidir. Ulus-devletin asimilasyoncu, homojenleştirici, kaprisli, eli kırbaçlı, kıskanç ve hoşgörüsüz mantığını aşarak, geniş sineli kadim kültürlerle ve onların omurgası olan inançlarla barışık, Batı merkezci evrensellik iddiasını reddeden, modernleşmeyi kendi özgün kültürel kodları ile yeniden yorumlayıp kadim medeniyetin birleştiriciliğine sığınmayı metot edinen bir yaklaşımı temsil ediyor.

Bu perspektiften Türkiye’ye bakıldığında Türkiye’nin zorla ulus-devlet kıyafetleri giydirilmiş bir Medeniyet Devlet olduğu rahatlıkla görülebilir. Türkiye ne sınırları cetvelle çizilmiş kabile devletlerine, ne de zorlama kimliklerle ortaya çıkmış üçüncü dünya ülkelerine benzer. Türkiye Fransa’ya, ABD’ne ve İngiltere’ye benzemediği gibi, bir Ürdün, Kenya, Kamboçya veya Sırbistan hiç değildir. Türkiye daha düne kadar, tarihin lütuf olarak sunduğu, her topluma da nasip olmayacak kadim kurumlar eliyle, benzersiz bir medeniyetin hem temsilcisi hem koruyucusu ve hem de yöneticisi olan bir mirasın varisidir. Türkiye, kadim Roma, Yunan, Mezopotamya ve İran medeniyetleri üzerinden yükselerek, sentezleme yeteneğiyle kendine has bir medeniyet inşa etme gücüne sahip bir medeniyetin devamıdır.

Bu miras kurumsal yollarla günümüze ulaşmamış olsa da, kültürel kodlarımızda ve toplumsal hafızamızda hala çok diridir. Bu genlere yabancı olan ulus-devlet Türkiye, bölgede belkide kendisine en çok benzeyen, kardeş bir toplum olan, Kürtlerle hala bir arada nasıl yaşayacağını çözemeyedursun, yüzyıllarca zihnimizin köşe taşlarını oluşturan ortak medeniyet mimarlarımız adaleti, insanlık ortak paydasında evrensel sevgiyi, farklılıklara saygıyı, hoşgörüyü ve tüm canlıları kapsayan merhameti anlattılar. Bu anlatı tüm tahribatlara rağmen hala çok güçlü hatırlanmaktadır. Batı’nın Makyavelli’yi bir insanlık abidesi gibi üniversite kürsülerinden empoze etmesine inat, bizim çocuklarımıza yaptığımız nasihatler hala “bir zamanlar çok adil bir hükümdar varmış…” diye başlar.

Medeniyet Devlet olmak imparatorluklar çağına geri dönüş değildir. Tam tersi kendi değerleri üzerinden yeniden, özgüvenle, komplekslere girmeden, ezberleri bir tarafa bırakarak, korku çığırtkanlığına prim vermeyerek, tarihe miyop bakmayı bırakarak, çağı ve parametreleri doğru okuyarak, medeniyet havzamızda Batı’nın pençeleri arasında canı burnuna gelmiş dünyaya umut olacak bir yeniden inşadır. Bu yeniden inşa inançtan, kadim kültürden ve tarihsel yaşanmışlıktan ilham alacağı için, Batı’nın filozof ürünü formüllerine nazaran çok daha güçlü ve insanlık için güvenli olacaktır.

Tüm küresel hareketlerin medeniyetler arası fay hatlarına göre hizalanmakta olduğu bu dönemde Türkiye için esasen başka alternatif yoktur. Bugün yaşadığımız tüm kronik sorunlar üzerinde kafa yoran ve farklı perspektifler geliştiren aydınımızın sunduğu formüller hep, ancak “Medeniyet Devlet” kavramının şemsiyesi altında bulunabilecek bileşenlerdir. Türkiye bu ortamda, ayakta kalabilmek için Medeniyet Devlet kimliğini hatırlamak zorundadır.

Not: Konu ilgili, çalışmaları devam eden kitabım “Medeniyet Devlet Türkiye”, daha geniş çerçevede ve ayrıntılı değerlendirme sunmayı amaçlamaktadır.