Irak'ta Yolsuzluk Operasyonu: Reform mu, Yeni Güç Savaşı mı?

Irak'ta yeni Başbakan Ali el-Zaidi hükümetinin başlattığı kapsamlı yolsuzluk operasyonu, uzun yıllardır ülkenin en büyük yapısal sorunlarından biri olarak görülen kamu yolsuzluklarını yeniden uluslararası gündemin merkezine taşıdı. Son günlerde aralarında milletvekilleri, üst düzey bürokratlar ve petrol sektöründeki önemli isimlerin de bulunduğu 47 kişinin gözaltına alınması, ilk bakışta Bağdat'ın ciddi bir reform sürecine girdiği izlenimi oluşturdu. Ancak uluslararası uzmanlar, bu operasyonun Irak'ın kronik sorunlarını çözmek için tek başına yeterli olmayacağı konusunda uyarıyor.

El Cezire'de eski ABD'nin Tunus Büyükelçisi Joey Hood tarafından kaleme alınan analiz, Irak'taki son operasyonların önemini teslim ederken, asıl sorunun birkaç yolsuz siyasetçiden ibaret olmadığını savunuyor. Analize göre Irak'ta yolsuzluk, devletin neredeyse bütün kurumlarına nüfuz etmiş durumda ve bu nedenle birkaç yüksek profilli tutuklama, sistemin kendisini değiştirmeye yetmeyecek.

2003 sonrası kurulan düzenin mirası

Irak'ta yolsuzluk meselesi yeni değil. 2003 yılında ABD öncülüğündeki işgal sonrasında kurulan siyasi sistem, mezhepsel ve etnik kota esasına dayanan paylaşım mekanizmasıyla şekillendi. Devlet kurumları siyasi partiler arasında paylaştırılırken, kamu kaynakları da zaman içerisinde bu yapıların ekonomik gücünü besleyen araçlara dönüştü.

Petrol gelirleriyle ayakta duran Irak ekonomisinde milyarlarca dolarlık kamu bütçesi, uzun yıllardır parti ağları, milis yapıları ve bürokratik çıkar çevreleri arasında dağıtılıyor. Bu nedenle yolsuzluk artık bireysel suçlardan çok, siyasal düzenin işleyiş biçimi olarak görülüyor.

İlk büyük operasyon

Başbakan Ali el-Zaidi göreve gelir gelmez yolsuzlukla mücadeleyi öncelikli hedef ilan etti. Geçtiğimiz hafta Bağdat'ın yüksek güvenlikli Yeşil Bölgesi'nde gerçekleştirilen operasyonlarda çok sayıda siyasetçi, milletvekili ve üst düzey kamu görevlisi gözaltına alındı.

Operasyon kapsamında bazı isimlerin eski Petrol Bakan Yardımcısı Adnan el-Cumeyli'nin ifadeleri doğrultusunda soruşturma kapsamına alındığı belirtiliyor. Güvenlik güçleri, bazı şüphelilerin kaçmasının ardından Yeşil Bölge girişlerini kapatarak operasyonları genişletti.

Hükümet ayrıca milyonlarca dolar değerinde nakit para, altın, gayrimenkul ve çeşitli mal varlıklarına da el koyduğunu açıkladı. Başbakan Zaidi ise bunun yalnızca "ilk dalga" olduğunu ve benzer operasyonların devam edeceğini duyurdu.

Asıl sorun kurumların yapısı

Analizlere göre Irak'taki temel problem, yolsuzluğun bireysel sapmalardan ibaret olmaması. Kamu kurumları uzun yıllardır siyasi partilerin kontrolüne bırakıldığı için devlet mekanizması, liyakatten çok sadakat esasına göre işliyor.

Bu sistemde herhangi bir bakanlık ile ilgili siyasi grubun finansman merkezi haline geliyor. İhaleler, kamu istihdamı ve enerji projeleri parti ağlarının ekonomik gücünü besleyen araçlar olarak kullanılıyor.

Bu nedenle bugün tutuklanan isimlerin yerine yenilerinin gelmesi, sistem değişmediği sürece aynı döngünün devam etmesine yol açabilir. El Cezire analizinin temel iddiası da tam olarak bu noktaya odaklanıyor: Irak'ın ihtiyacı sadece operasyonlar değil, devletin yeniden kurumsallaştırılmasıdır.

Petrol ekonomisi ve siyasi rant

Irak dünyanın en büyük petrol üreticilerinden biri olmasına rağmen, altyapı yetersizlikleri, elektrik krizleri ve işsizlik sorunları devam ediyor. Bunun temel nedenlerinden biri olarak petrol gelirlerinin etkin kullanılmaması gösteriliyor.

Yolsuzluk özellikle enerji sektöründe yoğunlaşıyor. Petrol ihracatı, rafineri ihaleleri ve enerji yatırımları yıllardır siyasi rekabetin merkezinde bulunuyor. Son operasyonlarda petrol bürokrasisinden isimlerin de gözaltına alınması bu nedenle dikkat çekici görülüyor.

Reform mu, siyasi tasfiye mi?

Irak siyasetini yakından takip eden bazı analistler ise operasyonların zamanlamasına dikkat çekiyor. Yeni hükümetin göreve başlamasının hemen ardından gerçekleştirilen bu geniş çaplı gözaltılar, bazı çevrelerde bunun aynı zamanda eski güç merkezlerini tasfiye etmeye yönelik siyasi bir hamle olabileceği yönünde yorumlara neden oldu.

Nitekim Irak'ta geçmişte de birçok hükümet göreve gelir gelmez benzer yolsuzluk kampanyaları başlatmış, ancak bu girişimlerin önemli bir bölümü kısa süre içinde siyasi pazarlıkların gölgesinde etkisini kaybetmişti.

Halkın beklentisi

2019 yılında başlayan kitlesel protestoların en önemli taleplerinden biri yolsuzluğun sona erdirilmesiydi. Binlerce Iraklı, kamu kaynaklarının siyasi elitler tarafından paylaşılmasına karşı sokaklara çıkmış, devlet kurumlarında köklü reform çağrısı yapmıştı.

Bugün gerçekleştirilen operasyonlar toplumun önemli bir kesiminde umut oluşturmuş durumda. Ancak kamuoyunda asıl beklenti, soruşturmaların yalnızca rakip siyasi aktörlerle sınırlı kalmaması ve hangi partiye mensup olursa olsun bütün yolsuzluk ağlarının ortaya çıkarılması.

Başbakan Ali el-Zaidi'nin önündeki en büyük sınav da burada başlıyor. Eğer operasyonlar bağımsız yargı süreçleriyle desteklenir, kamu ihale sistemi yeniden düzenlenir ve parti-devlet ilişkisi sınırlandırılabilirse Irak uzun yıllardır beklediği reform sürecine girebilir. Aksi halde bugünkü gözaltılar, geçmişte olduğu gibi kısa süreli bir siyasi gösteriden öteye geçemeyebilir.

Irak'ın geleceği açısından belirleyici olan, gözaltına alınan 47 kişinin akıbetinden çok, bu operasyonun devletin işleyiş mantığını değiştirecek kalıcı kurumsal dönüşümlere dönüşüp dönüşmeyeceği olacak. Çünkü ülkede yolsuzluk artık birkaç kişinin suçu değil; yirmi yılı aşkın süredir inşa edilen siyasi düzenin en görünür sonucu olarak değerlendiriliyor.