Karanlık Odadaki Fil: Psikolojinin Bilme İddiası ve Fenomenolojik İtiraz

ÖZGE UZKARALAR

Karanlık bir odada bir fil vardır. Odaya girenler fili göremez; yalnızca ona dokunabilirler. Bir eli hortuma değen onu yılan sanır. Kulağa dokunan bir yelpaze. Ayağa uzanan bir sütun. Kuyruğu tutan ince bir ip. Herkes haklıdır. Ama hiç kimse bütünü bilmemektedir.

Bu hikâye genellikle epistemolojik bir alçakgönüllülük çağrısı olarak okunur: İnsanlar farklı perspektiflere sahiptir, dolayısıyla hakikat çoğuldur. Fakat daha radikal bir okuma mümkündür. Belki de sorun “farklı bakış açıları” değil, bakış açısının kendisidir. Çünkü bakış açısı, her zaman bir şeyi görünür kılarken başka bir şeyi görünmez bırakır. Bu minvalde modern psikolojinin tarihi bu görünür kılma ve görünmez bırakma hareketlerinin tarihidir.

Psikolojinin parçalı hakikati

Davranışçılık, insanı gözlemlenebilir davranışlara indirger. Psikanaliz, görünmeyen bilinçdışını merkeze alır. Bilişsel psikoloji zihinsel temsil ve bilgi işleme süreçlerine yönelir. Hümanist psikoloji öznel deneyimi ve anlamı öne çıkarır. Varoluşçu yaklaşım insanı özgürlüğe mahkûm bir varlık olarak düşünür. Pozitif psikoloji ise iyi oluş, dayanıklılık ve erdemi araştırır.

Her biri insanın “bir yönünü” yakalamıştır. Fakat burada kritik bir soru şudur: Bu yönlerden hangisi insanın kendisidir? Hiçbiri ve hepsi.

Çünkü saydığımız bu kuramlar insanı açıklamakla beraber insanı da kurar. Yani psikoloji, bir anlamda varlık üretim rejimidir.

Psikoloji tarihi, basit bir ilerleme hikâyesi değildir. Daha çok, her biri kendi görünürlük rejimini kuran paradigmatik dönemlerin ardışıklığıdır. Davranışçılık belirli bir insanı görünür kılar: Uyarana tepki veren organizma. Psikanaliz başka bir insanı: Çatışmalı bilinçdışı özne. Bilişsel psikoloji: Bilgi işleyen sistem. Hümanizm: Anlam arayan özne. Her paradigma, insanı bir “şey” olarak kurar. Ama bu kurma işlemi aynı zamanda başka bir şeyi dışarıda bırakır.

Bu dışarıda bırakma epistemik olmaktan öte normatiftir. Çünkü insanı tanımlayan her kuram, aynı zamanda “normal insan” fikrini üretir. Michel Foucault bu noktada kritik bir kırılma önerir: Bilgi, iktidardan bağımsız değildir. Tersine, bilgi belirli özne biçimleri üretir. Delilik/akıl, normal/anormal, sağlıklı/patolojik gibi ayrımlar iktidar tarafından düzenleyicidir.

Psikoloji bu açıdan yalnızca insanı açıklamaz; insanı yönetilebilir kılar. Hangi düşüncenin “çarpıtma” olduğu, hangi davranışın “uyumsuz” olduğu, hangi duygunun “regüle edilmesi” gerektiği… Bunların tümü bilimsel görünür, fakat aynı zamanda normatif bir çerçeve içerir.

Performans öznesi ve psikopolitika

Bu normatif yapı modern dönemde yeni bir forma bürünür. Byung-Chul Han’ın “psikopolitika” kavramı, iktidarın içsel motivasyonlarla işlediğini savunur. Modern özne “zorundasın” değil, “yapabilirsin” rejimi içinde yaşar. Bu görünüşte özgürleştiricidir ama aynı zamanda daha derin bir baskı üretir. Çünkü artık insanı zorlayan dışsal bir otorite yoktur. İnsan kendisini zorlar. İnsan burada kendi kendini büyük bir aşkla sömüren varlıktır.

Daha iyi ol. Daha üretken ol. Daha mutlu ol. Daha dengeli ol. Daha “kendin” ol. Bu noktada psikoloji dili ile neoliberal performans dili birbirine yaklaşır. Psikolojik kavramlar (iyi oluş, dayanıklılık, bilişsel yeniden çerçeveleme, öz-yeterlilik) bir yandan klinik anlamlar taşırken, diğer yandan sürekli optimize edilmesi gereken bir özne üretir. Böylece psikoloji, farkında olmadan, “eksik insanı tamamlamaya çalışan” bir rejime dönüştürme aygıtı olur.

Bu noktaya kadar soru şuydu: İnsan nasıl çalışır? Ama daha radikal bir soru vardır: İnsan nedir ki, “çalışan” bir şey olarak düşünülebilsin?

Bu soru, psikolojinin epistemolojik iddiasını tam kalbinden vurur. Çünkü insanı bir makine, bir bilgisayar yazılımı ya da sürekli optimize edilmesi gereken bir "sistem" olarak kodladığımızda, onun en temel niteliğini —yani varoluşsal belirsizliğini, akışkanlığını ve aşkınlığını— daha en baştan feda etmiş oluruz. Modern psikoloji, insanı "işleyen" bir nesneye dönüştürerek onu ölçülebilir, tahmin edilebilir ve nihayetinde yönetilebilir kılmak ister. Oysa insan, bir girdiye otomatik bir çıktı veren bir otomattan ötedir. O, her an kendi anlamını yeniden inşa eden bir "oluş" sürecidir.

Nesneleşmeye Karşı Fenomenolojik Direniş

Yazının başındaki metafora, o karanlık odaya ve file geri dönelim. Sorun sadece odaya girenlerin filin parçalarına dokunup bütünü kaçırması meselesinden daha büyüktür. Asıl radikal sorun, filin orada, karanlıkta sabit, donmuş, ölçülebilir ve kategorize edilebilir bir "nesne" olarak beklenmesidir. Psikolojinin bilme iddiası, insanı laboratuvara ya da kliniğe davet edip onu bir "vaka" olarak dondurduğunda sakatlanır.

Fenomenolojik gelenek, tam da bu dondurma ve nesneleştirme işlemine bir itiraz olarak yükselir. Edmund Husserl’in "Şeylerin kendilerine dönelim" çağrısı, psikolojinin kuramsal şablonlarından sıyrılıp insanın doğrudan, işlenmemiş, çıplak deneyimine yönelme çabasıdır. Fenomenolojiye göre insan, parçaların ya da işlevlerin mekanik bir toplamı değil dünyaya fırlatılmış, onunla sürekli bir yönelimsel bağ kuran ve içinde yaşadığı dünyaya anlam veren bir "dünyada-varlık"tır: Dasein.

"Arıza" olarak acı, "Direniş" olarak semptom

Psikolojinin insanı "çalışan bir mekanizma" olarak görmesinin en ağır bedeli, insanın acıyla, kaygıyla ve kederle kurduğu bağın koparılmasıdır. Neoliberal performans evreninde acı, işlevselliği bozan, üretkenliği baltalayan ve bir an önce "regüle edilmesi" gereken bir sistem hatasıdır. Bilişsel yeniden çerçevelemelerle ya da hızlı terapötik müdahalelerle bireye şu fısıldanır: "Acını rasyonalize et, onu yönet ve işine geri dön.

Martin Heidegger’in belirttiği gibi, kaygı insanı gündelik hayatın sahte konforundan koparıp kendi varlığı üzerine düşünmeye zorlayan değerli bir eşiktir. Psikoloji bu eşiği bir "bozukluk" olarak etiketlediğinde, insanın kendi anlamını bulma imkânını da elinden almış olur.

Modern psikolojinin karanlık odadaki file dair sunduğu her rapor, filin değil, o esnada odada hakim olan iktidarın ve araçsal aklın resmidir. İnsanı bilme iddiasındaki bir disiplin, insanı yönetme aygıtına dönüşmek istemiyorsa, elindeki ölçüm aletlerini ve tanı kılavuzlarını bir kenara bırakıp şu temel gerçeği kabul etmek zorundadır: İnsan, açıklanıp tüketilecek bir formül olmaktan ötedir. Her an yeniden deneyimlenen, öngörülemez ve asla tam olarak "bilinemeyecek" olan bir gizemdir.