Modern siyaset tarihinde din ile iktidar arasındaki ilişki kadar karmaşık, kestirilmesi zor ve aynı zamanda tehlikeli az sayıda alan vardır. Din, insanlara yalnızca metafizik bir anlam sunmaz; aidiyet, ahlâk, dayanışma ve kimlik de sağlar. Bu nedenle siyasal aktörler için din, toplumları mobilize etmenin en etkili araçlarından biri olmuştur.
Ancak tam da bu nedenle, din siyasetin hizmetine girdiğinde yalnızca devlet yapısı değil, inancın kendisi de dönüşmeye başlar. Çünkü kutsal olan, iktidar mücadelelerinin gündelik hesapları içine çekildiğinde, ahlaki ve manevi ağırlığını kaybeder, dünyevileşir.
Tarih boyunca yöneticiler meşruiyet üretmek için dini kullanmıştır. Orta Çağ Avrupası’nda krallar “Tanrı’nın yeryüzündeki temsilcisi” olduklarını iddia ederlerdi. Haçlı seferlerinin ana sloganı, "Deus Wult" ("Tanrı istiyor" veya "Tanrı böyle buyuruyor"dur. Modern çağda birçok otoriter rejim dini milliyetçilikle birleştirerek kendi siyasal projelerini kutsallaştırmış, dünyevî yaşamı insan iradesinin dışına çıkarmıştır.
Bugün de dünyanın farklı bölgelerinde benzer bir eğilim gözlenmektedir: Din, toplumsal vicdanı besleyen bağımsız bir ahlakî alan olmaktan çıkarılıp devletin ideolojik aparatına dönüştürülmektedir. Bunun sonucu çoğu zaman iki yönlü bir çürümedir: Siyaset hesap verebilirliğini kaybederken, din de evrensel ahlak iddiasını yitirmektedir.
Bu durumun en önemli sonuçlarından biri, siyasal eleştirinin “inanca saldırı” gibi sunulmasıdır. Otoriterleşen sistemlerde iktidar ile kutsalın iç içe geçmesi, yönetime yönelik her itirazı dinî değerlere yönelik bir tehdit gibi göstermeye yarar. Böylece siyasal tartışma alanı daralır; yurttaşlık yerini sadakate bırakır. İktidarın yanlışlarını eleştirmek artık yalnızca politik değil, aynı zamanda “manevi” bir risk (ilahî iradeye karşı çıkmak) haline gelir. Bu yöntem kısa vadede güçlü bir mobilizasyon yaratabilir; ancak uzun vadede toplumun hem demokrasi kültürünü hem de dini güven duygusunu aşındırır.
Çünkü dinin siyasetin aracı haline getirilmesi, en sonunda inananların zihninde de bir kırılma yaratır. İnsanlar zamanla dini, ahlakî bir rehber olmaktan çok siyasal bir kimlik etiketi olarak görürler. İbadet ile propaganda, ahlâk ile partizanlık arasındaki çizgi bulanıklaşır. Özellikle genç kuşaklarda araçsallaştırılan dine karşı ortaya çıkan mesafe duygusunun arkasında genellikle bu deneyim vardır. Dinin sürekli siyasî kampanyaların dili haline gelmesi, kutsal olanın gündelik iktidar rekabeti içinde aşınmasına neden olur. Sonuçta insanlar yalnızca siyasetten değil, bağlı oldukları dinî akideden de uzaklaşabilir.
Bugün dünyanın birçok ülkesinde din merkezli popülizmin yükselişi, küresel demokrasiler için önemli bir sınavdır. Siyasal liderler ekonomik krizleri, kimlik endişesini ve toplumsal kutuplaşmayı dinî söylemlerle yönetmeye çalışıyor. Ancak bu yaklaşım sürdürülebilir değil. Çünkü kutsalı sürekli siyasal seferberlik aracı haline getiren toplumlarda hem demokratik kurumlar zayıflıyor hem de dinin birleştirici kapasitesi aşınıyor. İnanç, insanları ortak ahlakî ilkelerde buluşturmak yerine siyasi kamplara ayıran bir sembole dönüşüyor.
Bu nedenle modern demokratik sistemlerde laiklik, yalnızca devletin dini kontrol etmemesi anlamına gelmiyor; aynı zamanda dini, siyasetin yıpratıcı doğasından koruyan bir güvenlik mekanizması oluyor. Çünkü sağlıklı işleyen laiklik, dine düşmanlık değil; tam tersine farklı inançların özgürce yaşayabilmesinin kurumsal garantisidir. Devletin herhangi bir dinsel grup veya dinî yorumla özdeşleşmemesi, hem yurttaş eşitliği hem de inanç özgürlüğü açısından kritik önemdedir. Çünkü devlet gücüyle desteklenen her dinî yorum ve grup, kaçınılmaz olarak diğer yorumları ve grupları baskılar ve dinî çoğulculuğu zayıflatır.
Türkiye gibi dinin toplumsal ağırlığının yüksek olduğu ülkelerde bu mesele daha da hassastır. Cumhuriyet tarihi boyunca devlet ile din arasındaki gerilim, zaman zaman baskıcı sekülerizm, zaman zaman da dinsel popülizm biçiminde ortaya çıkmıştır. Son yıllarda ise dinin siyasal meşruiyet üretiminde daha görünür kullanılması, toplumun farklı kesimleri arasında yeni gerilimler doğurmuştur. Dindarlığın kamusal görünürlüğü arttıkça, paradoksal biçimde dinî güven ve ahlakî temsil tartışmaları da büyümüştür. Çünkü insanlar yalnızca dinin kamusal varlığını değil, onun nasıl ve hangi amaçla kullanıldığını sorgulamaya ve yanıltıldıklarını anlamaya başlamıştır.
Asıl mesele şudur: Din devletin hizmetine girdiğinde, artık iktidarların hatalarının, haksızlıklarının ve başarısızlıklarının yükünü de taşımaya başlar. Ekonomik krizler, yolsuzluklar, adaletsizlikler veya liyakat sorunları yalnızca siyasal sistemi değil, onun meşruiyet için kullandığı dinî dili de yıpratır. Böylece kutsal olan, gündelik ve dünyevî yönetim hatalarının içine çekilmiş olur. Bu nedenle din ile siyaset arasındaki sağlıklı mesafe yalnızca demokrasi için değil, dinin itibarı için de gereklidir.
Tarih bize şunu gösteriyor: Güçlü devletler, dini araçsallaştıran değil; farklı inançların özgürce bir arada yaşayabildiği tarafsız kurumlar inşa eden devletlerdir. Güçlü dinler ise devlet gücüne yaslanan değil, ahlakî güven üreten dinlerdir. İnanç ile iktidar arasındaki sınır kaybolduğunda kısa vadeli siyasi kazançlar elde edilebilir; fakat uzun vadede hem demokrasi hem de maneviyat ağır bir bedel öder. Türkiye halkı bunun yakın şahididir.