Barışın ve Demokrasinin Ayrılmazlığı Üzerine Bir Deneme
Bir süredir 'barış' (ki silahsızlanma, örgütsel teslim ve fesih olarak tanımlanıyor) ve demokratikleşme süreçlerinin ayrı ayrı ele alınması tartışılıyor. Bu yaklaşım iki amacın da gerçekleşmesini geciktirecek niteliktedir ("önleyecek" demek istemedim). Çünkü sözü edilen modern siyasal tarihin en yaygın yanılgılarından biri, barış ile demokrasinin birbirinden ayrılabileceği düşüncesidir.
Bu görüşe göre toplumlar önce çatışmaları sona erdirmeli, silahlar susmalı, güvenlik sağlanmalı; demokrasi, haklar, özgürlükler ve hukuk devleti ise daha sonra konuşulmalıdır.
İlk bakışta makul görünen bu yaklaşımın ciddi bir teorik ve tarihsel sorunu vardır: Kalıcı barış ile demokratik meşruiyet aynı siyasal sürecin iki ayrı yüzüdür. Birini diğerinden ayırmak çoğu zaman her ikisini de zayıflatır.
Negatif Barış ve Pozitif Barış
Norveçli barış araştırmacısı ve barış çalışmalarının kurucularından Johan Galtung barışı ikiye ayırır: 1- Negatif barış ve 2- Pozitif barış.
Negatif barış, çatışma halinin ve fiziksel şiddetin durmasıdır. Silahlar susmuştur. İnsanlar ölmemektedir. Ancak çatışmayı doğuran eşitsizlikler, dışlanma biçimleri, temsil sorunları ve adaletsizlikler olduğu gibi durmaktadır.
Pozitif barış ise yalnızca savaşın yokluğu değildir. Aynı zamanda adaletin, katılımın, temsilin, hukukun ve eşit yurttaşlığın varlığıdır.
Demokrasi işte burada devreye girer. Demokrasi olmadan negatif barış mümkündür; fakat pozitif barış mümkün değildir.
Otoriter Barışın Paradoksu
Tarih boyunca birçok rejim, barış vaadini özgürlüğe karşı kullanmıştır. “Önce düzen"; “önce istikrar , "önce güvenlik” sözleri öne sürülmüştür. Bu söylemler, genellikle aynı varsayıma dayanır: "Toplumun özgürleşmesi ertelenebilir ama güvenlik ertelenemez".
Oysa siyaset biliminin gösterdiği şey tam tersidir. Demokratik mekanizmaların bulunmadığı yerlerde güvenlik, çoğu zaman devletin güvenliği anlamına gelir; toplumun güvenliği göz ardı edilir.
Bu nedenle otoriter rejimler kısa vadede çatışmayı bastırabilirler. Ancak çatışmanın nedenlerini çözemezler. Çünkü, çözüm için sağlam bir hukukî zemin (hukuka saygı) ve müzakere gerekir. Müzakere için temsil gerekir. Temsil için de demokratik kurumlar gerekir.
Barışın Toplumsal Temeli
Barış yalnızca devletler arasında imzalanan bir belge değildir. BARIŞ, BİR TOPLUMSAL SÖZLEŞMEDİR
Toplumun farklı kesimlerinin birbirlerinin varlığını yurttaşlığın gereği olarak görmeleri ve meşru siyasal aktörler olarak kabul etmeleridir. Devlet denen üst-kurum da bunun garantörüdür. Bunu yapmayan bir devlet örgütü ne barışı sağlayabilir, ne de halkıyla barış içinde olabilir. Tam da bu nedenle barış süreçleri aslında demokrasi süreçleridir.
Bir toplumda insanlar kültürel kimliklerin ifade etmekte zorlanıyorsa; yurttaş kümeleri arasında "muteber" ve olmayanlar diye ayırımcılık yapılıyorsa; muhalefet baskı altındaysa; basın özgür değilse; yargıya güven duyulmuyorsa; seçilmiş kurumların yetkileri sürekli aşındırılıyorsa, orada barış sağlanamaz; sadece çatışma ertelenir. Toplumun, devletin enerjisi çatışma ertelemekle heba edilir.
Bu anlamda barış, yalnızca silahlı çatışmanın -şiddetin sonlandırılması- değildir. Birlikte yaşamın şartı olan güvendir. İnsanlar, sisteme güvenmelidir. Bu güvenin adı ise demokratik meşruiyettir.

Dünyadan Dersler
Kuzey İrlanda deneyimi bunun önemli örneklerinden biridir.
1998 tarihli Anlaşma (Good Friday Agreement) yalnızca silahların susmasını hedeflemiyordu. Aynı zamanda güç paylaşımını, siyasal temsili, yerel katılımı ve karşılıklı denetim mekanizmalarını da içeriyordu.
Benzer şekilde Güney Afrika geçiş sürecinde, barış ile demokratikleşme birlikte ilerledi. Çünkü taraflar biliyordu ki demokratik dönüşüm olmadan barışın toplumsal zemini oluşamaz.
Buna karşılık yalnızca güvenlik eksenli yürütülen birçok süreç kısa süre sonra yeniden çatışmaya sürüklendi. Çünkü bastırılmış sorunlar çözülmemiş sorunlar olarak varlığını sürdürdü.
Türkiye İçin Asıl Soru
Türkiye’de de “önce barış, sonra demokrasi” yaklaşımı gündeme hakimdir. Bu yaklaşım iyi niyetli olsa bile önemli bir riski barındırmaktadır: Demokrasiyi geleceğe ertelemek.
Oysa demokrasi barışın ödülü değildir. Barışın ön koşullarından biridir.
Çünkü demokratik olmayan bir düzende yapılan barış, toplumun ortak sözleşmesine değil, güç ilişkilerine dayanır, geçicidir. Güç dengesi değiştiğinde ise barış da belirsizleşir, kırılganlaşır.
Bu nedenle mesele barış mı demokrasi mi sorusu değildir. Asıl mesele, barışın hangi siyasal zemin üzerinde kurulacağıdır.
Sonuç: Barış, Demokrasinin Rakibi Değil, Kardeşidir
Barış ile demokrasi arasında tercih yapılması gerektiğini düşünenler aslında yanlış bir denklem kurmaktadır. Barış ve demokrasi birbirinin alternatifi değildir. Birbirinin ön şartıdır.
Demokrasi olmadan kısa süreli sükûnet dönemleri olabilir. Silahlar susabilir, açık şiddet olmayabilir. Ama, çatışmanın temel nedenlerinin ortadan kalkmaz. Etnik ve kültürelayrımcılık, siyasal dışlanma, ekonomik eşitsizlik, adaletsizlik ve hak ihlalleri devam edebilir.
Çatışmayı doğuran yapısal sorunlar çözülmediği için, bastırılmış gerilimler uygun koşullar oluştuğunda yeniden şiddete dönüşebilir. Tarihte birçok ateşkes ve çatışma sonrası dönem negatif barış örnekleri olarak öne çıkar.
Bir ülkede silahlı örgütlerin silah bırakması veya devletin askerî operasyonları durdurması önemli bir gelişmedir; ancak yurttaşların eşit haklara sahip olmadığı, hukukun tarafsız işlemediği, siyasal katılımın sınırlı kaldığı bir ortamda gerçek ve kalıcı bir barıştan söz etmek zordur. Bu nedenle barış çalışmaları literatüründe negatif barış, gerekli fakat tek başına yeterli olmayan bir aşama olarak görülür. Kalıcı barışın yolu, adalet, eşitlik, demokratik katılım ve karşılıklı güvenin inşa edildiği “pozitif barış”tan geçer.

Kalıcı barış, insanların birbirlerini eşit yurttaşlar olarak tanıması, temel hakların güvence altına alınması ve siyasal iktidarın sınırlandırılması ile mümkündür. Bu durum devletin/iktidarın toplum karşısında hesap verebilir olmasıyla sağlanabilir.
Özetle: Barış, demokrasinin alternatifi değil; demokrasinin toplumsal adıdır.
Demokrasiyi erteleyerek barış kurmaya çalışmak, temelsiz bir bina inşa etmeye benzer. Böyle bir bina bir süre ayakta kalabilir, ama ilk büyük sarsıntıda çöker.