Avrupa Neden ABD ve Çin'in Gerisinde Kaldı?

Avrupa, Ukrayna savaşının yarattığı güvenlik krizleriyle, Donald Trump döneminin transatlantik sarsıntılarıyla ve Çin-ABD arasındaki yapay zekâ yarışının gölgesinde yeni bir gerçekle yüzleşiyor: Kıta, ekonomik ve teknolojik liderlik pozisyonunu kaybediyor. Bir zamanlar bilimsel keşiflerin ve sanayi devrimlerinin merkezi olan Avrupa, bugün küresel inovasyon yarışında temkinli bir takipçi konumuna sürüklenmiş durumda.

İşte bu sorunun nedenlerini tartışmak üzere 2025 Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Philippe Aghion ile 2024 Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Simon Johnson, Project Syndicate için dikkat çekici bir söyleşi gerçekleştirdi. Söyleşinin temel tezi oldukça çarpıcıydı: Avrupa'nın asıl sorunu kaynak yetersizliği değil, dinamizmini kaybetmiş olması.

Avrupa'nın Hastalığı: İstikrar Takıntısı

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Avrupa'nın inşa ettiği ekonomik model büyük ölçüde istikrar üzerine kuruldu. Sosyal refah devletleri, güçlü düzenleyici kurumlar ve piyasa disiplinini önceleyen yapılar kıtanın onlarca yıl boyunca istikrarlı büyümesini sağladı.

Ancak aynı mekanizmalar zamanla başka bir sorunu doğurdu: Risk almaktan kaçınan, yenilikten çekinen ve mevcut düzeni korumaya odaklanan bir ekonomik zihniyet.

Aghion'a göre Avrupa'nın temel açmazı burada yatıyor. Çünkü ekonomik büyümenin motoru olan yenilik, doğası gereği mevcut yapıları sarsmayı gerektiriyor. Yeni teknolojiler eski şirketleri geride bırakıyor; yeni girişimciler köklü aktörlerin alanını daraltıyor. Avrupa ise bu "yaratıcı yıkım" sürecini yönetmek yerine çoğu zaman onu engellemeyi tercih ediyor.

Brüksel'de Duran Yaratıcı Yıkım

Aghion'un iktisat literatürüne kazandırdığı "yaratıcı yıkım" teorisi, aslında Avusturyalı iktisatçı Joseph Schumpeter'in fikirlerine dayanıyor.

Bu teoriye göre ekonomik ilerleme, eski teknolojilerin ve şirketlerin yerini yenilerinin almasıyla mümkün oluyor. Fakat burada bir paradoks ortaya çıkıyor: Dünün başarılı şirketleri, bugün kendi ayrıcalıklarını korumak için yeni rakiplerin önünü kesmeye çalışıyor.

Aghion, Avrupa'nın tam da bu tuzağa düştüğünü savunuyor. Bugün kıta genelinde karmaşık düzenlemeler, parçalı sermaye piyasaları ve sınır ötesi engeller, yeni girişimlerin büyümesini zorlaştırıyor. Avrupa'nın teknoloji şirketleri ölçek kazanamadan ABD'li rakiplerine satılıyor ya da Çinli üreticilerin gölgesinde kalıyor.

Bir başka ifadeyle Avrupa rekabeti korumaya çalışırken, rekabetin kendisini öldürüyor.

Bir Zamanlar Bilimin Merkeziydi

Söyleşinin en dikkat çekici bölümlerinden biri Simon Johnson'ın tarihsel hatırlatmasıydı.

Yirminci yüzyılın başlarında bilimsel üstünlük tartışmasız biçimde Avrupa'nın elindeydi. Fransa, Almanya ve Birleşik Krallık Nobel ödüllerine hükmediyor; Paris metrosu gibi projeler dünyanın teknolojik vitrini olarak görülüyordu.

Amerika Birleşik Devletleri henüz bugünkü inovasyon devi değildi.

Peki ne değişti?

Johnson'a göre Avrupa, geçmişteki yaratıcılık ruhunu modern döneme aktarmayı başaramadı. Kıta, bilimsel üretim kapasitesini korusa da bu bilgiyi küresel teknoloji devlerine dönüştürecek girişimcilik ekosistemini kuramadı.

Yapay Zekâ Yarışında Geride Kalan Kıta

Bugün ABD ile Çin arasındaki yapay zekâ rekabeti, Avrupa'nın yapısal sorunlarını görünür hale getiriyor.

Amerika, risk sermayesi ve savunma destekli araştırma programlarıyla yeni teknoloji şirketlerini büyütüyor. Çin ise devlet destekli rekabet modeliyle aynı alanda çok sayıda firmayı destekleyerek küresel oyuncular çıkarıyor.

Avrupa ise çoğu zaman düzenleme üretmekle yetiniyor.

Bu nedenle kıta, yapay zekânın etik kurallarını yazma konusunda öncü olurken, teknolojinin kendisini geliştirme konusunda geride kalıyor.

Birçok uzmana göre bu durum, geleceğin ekonomik egemenliğini de belirleyecek. Çünkü yapay zekâ; savunmadan sağlık sektörüne, üretimden eğitime kadar tüm ekonomik yapıyı yeniden şekillendirecek bir dönüşüm dalgası niteliği taşıyor.

Draghi Raporunun Gölgesinde

Aghion'un görüşleri, eski Avrupa Merkez Bankası Başkanı Mario Draghi'nin Avrupa rekabetçiliği raporuyla büyük ölçüde örtüşüyor.

Draghi de Avrupa'nın kronik yatırım eksikliğine, parçalanmış iç pazarlarına ve teknoloji üretimindeki zayıflığına dikkat çekmişti. Avrupa'nın her yıl yüz milyarlarca avroluk ilave yatırım yapması gerektiğini savunmuştu.

Savunma kapasitesi, enerji bağımsızlığı ve jeopolitik özerklik de doğrudan ekonomik dinamizme bağlı hale gelmiş durumda.

Ukrayna savaşı sonrasında ortaya çıkan tablo bunu açık biçimde gösterdi. Teknolojik olarak bağımlı kalan bir Avrupa'nın stratejik bağımsızlığı da sınırlı kalıyor.

Avrupa Sosyal Modeli Çöker mi?

Bütün bunlar Avrupa'nın sosyal devlet modelinin sona ereceği anlamına gelmiyor.

Aghion'un önerisi tam tersine, yenilikçiliği güçlü sosyal korumalarla birleştiren "esnek güvence" modeli.

Özellikle Danimarka örneğinde görülen bu yaklaşımda, işini kaybeden çalışanlara yüksek gelir desteği sağlanıyor ve yeniden eğitim programlarıyla yeni sektörlere geçişleri kolaylaştırılıyor.

Böylece yaratıcı yıkımın toplumsal maliyeti azaltılırken ekonomik dönüşüm de hızlanabiliyor.

Asıl mesele, değişime direnmek yerine değişimi yönetebilmek.

Bugün Avrupa'nın önünde iki seçenek bulunuyor.

Birincisi, geçmiş başarılarının güvenli limanına sığınıp düzenleme kapasitesini büyütmeye devam etmek. Bu tercih kısa vadede istikrar sağlayabilir; ancak uzun vadede kıtayı teknolojik bağımlılığa ve ekonomik durgunluğa mahkûm edebilir.

İkinci seçenek ise risk almayı öğrenmek; girişimciliği teşvik etmek; yeni şirketlerin önündeki engelleri kaldırmak ve yaratıcı yıkımı sosyal korumalarla birlikte yönetmek. Avrupa'nın küresel güç olarak kalıp kalamayacağı sorusu da bu tercihe bağlı.

Bir zamanlar dünyanın laboratuvarı olan kıta, ya yeniden yeniliğin merkezi olmayı başaracak ya da başkalarının geliştirdiği teknolojilerin düzenleyicisi olarak tarih sahnesindeki ağırlığını yavaş yavaş kaybedecek.

Philippe Aghion ile Simon Johnson'ın uyarısı tam da bu nedenle ekonomik bir tartışmanın ötesine geçiyor: Avrupa'nın geleceği, değişimden korkup korkmamasına bağlı.