Türkiye’de sermayenin vicdanı denilen şey, çoğu zaman şirket girişindeki mermer levhada asılı duran, kimsenin okumadığı bir “değerlerimiz” metnidir. Altında dürüstlük yazar, içeride işçinin maaşı kırpılır. Sürdürülebilirlik yazar, dağın böğrü oyulur. İnsan kaynakları yazar, insanın kaynağı kurutulur. Kurumsal sorumluluk yazar, kamusal sorumsuzluk yağ gibi akıp gider. Bu ülkede sermaye, kendini her zaman temiz kelimelerle yıkamayı iyi bildi; fakat kirli para, parfümle temizlenmez. Vicdanı olmayan servetin üstüne kaç kat reklam filmi çekersen çek, kamera eninde sonunda işçinin yüzündeki yorgunluğa, çocuğun beslenme çantasındaki eksikliğe, toprağın betona gömülmüş sessizliğine döner.

Türkiye’de kapitalist sınıfın önemli bir kısmı, tarih sahnesine alnında üretimin teriyle çıkmadı; cebinde devletin anahtarı, kulağında bürokrat fısıltısı, arkasında siyasetçinin eliyle çıktı. Bu yüzden burada sermayenin büyük hikâyesi çoğu zaman girişimcilik masalı değildir; imtiyazın, ihale kokusunun, arazi rantının, vergi affının, teşvik bağımlılığının hikâyesidir. Adam kendine “iş insanı” der; fakat iş dediği şey çoğu zaman kamu kaynağının özel kasaya doğru akıtılmasıdır. Risk aldığı söylenir; risk dediği şey, zarar ederse devleti çağırmak, kâr ederse millete hava atmaktır. Böyle kapitalizm olmaz; buna olsa olsa cüzdanlı kapıkulluğu denir.

Bu ülkede sermayedar tipinin en büyük ahlâkî problemi zengin olması değildir. Zenginlik tek başına suç değildir. Üretmiş, çalışmış, yenilik yapmış, emeğe saygı göstermiş, vergisini vermiş, doğaya kıymamış, işçisini insan yerine koymuş bir sermaye elbette tartışmanın başka yerinde durur. Mesele servetin kendisi değil; servetin hangi pis mutfakta pişirildiğidir. Türkiye’de sorun, bazı sermayedarların para kazanırken bütün ahlâkî sinir uçlarını kesip atmasıdır. Emek onun için kalemdir, toprak fırsattır, devlet kapıdır, hukuk engeldir, medya süstür, din vitrindir, milliyetçilik ihaleye giriş şifresidir. Böyle bir zihnin fabrika bacası tütse ne olur, holding binası parıldasa ne olur? İçeride insan öğüten makine çalışıyorsa, o bina ekonomik başarı değil, mermer kaplı bir vicdan morgudur.

Türkiye’de ahlâksız sermayenin ilk günahı emeğe bakışında görünür. İşçiye insan olarak bakmaz; maliyet kalemi olarak bakar. İşçinin çocuğu var mı, kiraya yetişebiliyor mu, pazardan eli dolu dönebiliyor mu, hastalandığında doktora gidebiliyor mu; bunlar patronun kâr tablosunda görünmez. Görünen şey üretim adedi, mesai süresi, vardiya planı, maliyet baskısıdır. Patron kendi oğlunun yurtdışı okul ücretini “yatırım” sayar, işçinin çocuğunun süt parasını “yük” görür. Kendi sofrasındaki israfı bereket diye kutsar, işçinin maaş talebini nankörlük diye azarlar. Sonra da kameraların önünde “biz büyük bir aileyiz” der. Hayır efendi, aile böyle olmaz. Aile dediğin yerde biri şatafat içinde büyürken öteki açlık sınırının kenarında dişini sıkmaz. Senin “aile” dediğin şey, patronun baba, işçinin uslu çocuk yapılmak istendiği eski bir tahakküm masalıdır.

Bu ülkede sermayenin ikinci günahı devletle kurduğu kirli akrabalıktır. Sermayedar piyasanın kahramanı gibi konuşur, fakat devletin gölgesinden ayrılınca güneş çarpmış gibi sersemler. Serbest piyasa der; sonra kamu teşviki ister. Rekabet der; sonra ihaleyi kendine göre düzenletir. Millî ekonomi der; sonra kârı dövize, zararı millete yıkar. Devletin kasası onun için ortak kaynak değil, fırsat penceresidir. Kamu bankası, ihale dosyası, imar planı, özelleştirme, garanti ödemesi, vergi yapılandırması; hepsi birer modern ganimet kapısıdır. Eski zamanların yağmacısı at üstünde gelirdi; şimdiki yağmacı takım elbiseyle, fizibilite raporuyla, danışmanlık şirketiyle geliyor. Ganimetin dili değişti; ahlâksızlığın özü aynı kaldı.

Vergi meselesi bu kirli vicdanın en berrak aynalarından biridir. Türkiye’de bazı sermayedarlar vergi vermeyi vatandaşlık borcu olarak değil, kaçılması gereken bir ceza gibi görür. Devlete borcunu zamanında ödemez, af bekler. İşçinin ücretinden kesilen kuruşun hesabı anında yapılır; patronun devlete olan borcu yıllarca yapılandırılır, silinir, ertelenir, makyajlanır. Sonra aynı patron çıkar, okul yaptırır, burs verir, iftar düzenler, yardım kolisi dağıtır. Elbette hayır yapmak kötü değildir; fakat gasp edilmiş hakkın küçük bir parçasını bağış diye sunup kendini aziz ilan etmek ahlâk değil, vicdan pazarlamacılığıdır. Adaletin yerine sadaka koyan her sermaye düzeni, yoksulluğu çözmez; yoksulluğun fotoğrafını çekip kendi reklamına fon yapar.

İnşaat sermayesi ise bu ahlâksızlığın betona dökülmüş hâlidir. Türkiye’de şehirler yalnız büyümedi; yağmalandı. Mahallelerin hafızası yıkıldı, dere yatakları dolduruldu, orman kenarları kemirildi, deprem gerçeği kâr hesabına gömüldü. Her yere rezidans, AVM, lüks konut, marka proje, peyzajlı hapishane dikildi. Beton, burada yalnız yapı malzemesi değildir; hafızaya, tabiata, çocukluğa, komşuluğa ve şehir terbiyesine karşı işlenmiş bir suçun maddesidir. Bir şehirde çocukların oynayacağı arsa kalmamışsa ama her köşede satış ofisi varsa, orada kalkınma değil, organize ruhsuzluk vardır. Sermaye ağacı kesip adına yaşam alanı der; mahalleyi dağıtıp adına dönüşüm der; yoksulu şehir dışına sürüp adına modernleşme der. Kelimeler güzel, niyet çürük, sonuç betondur.

Bu sermaye tipi yalnız ekonomik olarak değil, kültürel olarak da kirlidir. Çünkü kendi kirini saklamak için dil üretir. “Başarı hikâyesi” der, arkasında siyasi yakınlık vardır. “Yerli ve milli” der, işçisinin hakkını yerli yerinde ödemez. “Sürdürülebilirlik” der, doğayı sürdüre sürdüre mezara taşır. “Kadın istihdamı” der, kadına düşük ücret verir. “Gençlere fırsat” der, stajyer emeğini bedava sömürür. “Aile şirketi” der, ülkeyi aile malı gibi görür. Reklam ajansları, medya organları, ödül törenleri, sponsorlu paneller, üniversite iş birlikleri bu kirli sermayeye yüz temizleme hizmeti sunar. Patron sahneye çıkar, alkışlanır; işçi serviste uyur, kimse görmez. Türkiye’de alkışın da sınıfsal bir kokusu vardır.

Dindar sermaye ile seküler sermaye arasındaki fark da çoğu zaman ambalaj farkıdır. Biri helal kazanç, bereket, ümmet, vakıf ve hayır diliyle kendini örter; öteki çağdaşlık, marka, özgürlük, sanat ve global vizyon diliyle parlatır. Ama işçi düşük ücret alıyorsa, vergi ahlâkı yoksa, doğa talan ediliyorsa, kamu kaynağı özel kasaya akıyorsa, o sermayenin başındaki adamın cuma namazına mı gittiği, bienal açılışına mı katıldığı ahlâkî hükmü değiştirmez. Birinin elinde tespih, ötekinin elinde şarap kadehi olabilir; aynı işçinin hakkını yediklerinde ikisi de aynı karanlık sofrada oturur. Türkiye’de sermayenin günahı ideolojik kamplara sığmayacak kadar yaygın, kirli ve esnektir.

Bu çürümenin arkasında yalnız patron yoktur. Patronu tek başına şeytanlaştırıp sistemi aklamak kolaycılıktır. Ahlâksız sermaye, etrafında mutlaka bir yardımcı kadro bulur: rapor yazan akademisyen, kılıf hazırlayan hukukçu, imar açan belediyeci, susan gazeteci, alkışlayan kanaat önderi, izin veren bürokrat, fonlanan kültür insanı, reklamını yapan ajans, duasını eden hoca, fotoğrafını çeken medya. Böylece kirli para yalnız para olarak kalmaz; itibar satın alır, unvan satın alır, suskunluk satın alır, bazen de ahlâk dersi vermeye kalkar. İşte en mide bulandırıcı yer burasıdır: Hakkı yenmiş insanların sırtından yükselenlerin, topluma fazilet vaazı vermesi.

Türkiye’de sermayenin kirli vicdanı, bir sınıf meselesi olduğu kadar bir karakter meselesidir. Bu karakterde ölçü kaybolmuştur. Azla yetinmek küçümsenir, kanaat aptallık sayılır, merhamet maliyet görülür, hukuk pazarlık edilir, emek yönetilir, doğa tüketilir, insan kaynak dosyasına sıkıştırılır. Servet büyüdükçe kalp küçülür. Bilanço kabardıkça yüz sertleşir. Patron kendini ülkenin lokomotifi sanır; oysa çoğu zaman ülkenin sırtına bağlanmış altın kaplama bir yük vagonudur.

Bu düzenin karşısında yapılacak ilk iş, sermayenin cilasını kazımaktır. Her zenginliği başarı, her yatırımı kalkınma, her büyümeyi bereket, her patronu hayırsever, her holdingi millî değer sanan akıl, bu ülkenin ahlâk mezarlığını genişletir. Sermaye hesap vermelidir. Devlete, işçiye, toprağa, şehre, çocuğa, hukuka ve kendi vicdanına hesap vermelidir. Çünkü hesap vermeyen servet, sonunda toplumu kendine hizmetçi yapmak ister.

Türkiye’nin ihtiyacı sermaye düşmanlığı değildir; ahlâksız sermaye düzenine karşı sert, soğukkanlı ve tavizsiz bir vicdan ayaklanmasıdır. Üretenle yağmalayanı, yatırımcıyla ganimetçiyi, girişimciyle kamu kaynağı vampirini, sanayiciyle rant bezirgânını ayırmak gerekir. Her patron suçlu değildir; fakat her patron masum da değildir. Hele bazıları var ki, masumiyet kelimesi onların şirket tabelasına uğrasa kapıdan içeri girmeye utanır.

Filozof Kirpi: "Türkiye’de bazı sermayedarlar alın teriyle değil, başkasının terini kurutma sanatıyla zengin oldu; sonra da o kurumuş terin üstüne mermer döşeyip adına başarı dedi."