Siyaset kavramını geniş anlamda kullandığınızda, siyasal alanın dışında bir sosyal sistem değerlendirmesi yapmak mümkün değildir. Dar anlamda siyaset, sadece hükümetlerin karar süreçleri ve oluşum biçimine indirgense de, geniş anlamda siyaset, çok daha kapsamlı bir analizi gerektirir. Dar anlamdaki siyasetin ana üretim mekanizması, siyasi partilerdir.

Seçim ve siyasi partiler sistemi, toplumsal hayatın birçok boyutunu şekillendirir. Dünya'da son dönemde temsili demokrasinin yetmezliği üzerine yürütülen tartışmalar, siyaset yapma araç ve mekanizmaları konusunda da farklı arayışları beraberinde getirmiştir. Özellikle Akdeniz ülkelerinde çeyrek asır önce başlayan toplumsal hareketlerin siyasal süreçleri şekillendirme çabası, bugün de anlamını korumaktadır.

Siyasi parti çalışmalarının, dar bir gruba hapsolması, temsile dayalı siyasetin, talep siyasetinin yerine hakimiyet kurması siyasetin yapısal sorunlarını şekillendirir. Temsil siyaseti, toplumu edilgenleştiren, pasivize eden, oy deposuna çeviren bir risk oluşturur. Oysa talep siyasetinde, toplumsal ihtiyaçlar siyasetin merkezine oturur ve bu taleplerin görünür olması, çözüm bulması, siyasal süreçlerin esasını oluşturur. Temsil siyasetinin gün geçtikçe kolay manipüle edilebilmesi, özellikle algı inşasında finans ve medya gücünün oluşturduğu kuşatma, toplumsal İhtiyaç ve talepleri ikinci plana itmektedir. Taleplerinin üzerinde politik perspektifler oluşturarak, uygulama öncesi uzlaşıyı burada sağlamak gerekirken, kişisel rekabet, grup çıkarları ve parti menfaati merkeze oturduğunda, temsil iddiası, toplumsal beklentinin önüne geçer.

Hükümet modelleri, özellikle başkanlık ve parlamenter sistem tartışması bu eksende ele alındığında, formel alana dair tartışmalardan önce, esasa odaklanan analizler yapmalıyız. Seçimlerde, yürütme erkini ifade eden başkan ayrı seçiliyor, karar organı olan parlamento ayrı seçiliyorsa, bu sistem esası itibariyle başkanlığı tarif eder. Hükümet, parlamentonun içinden dolaylı olarak seçiliyorsa, bu sisteme de parlamenter sistem denir. İkisi arasında farklı denge noktaları, yarı başkanlık sistemi ile şekillenmiştir. Almanya gibi, hem eyalet sistemi olan, hem de yetkileri başbakanın kullandığı, fakat cumhurbaşkanının da yer aldığı federal bir yapı yanında, Fransa'da asıl yetkiyi cumhurbaşkanının kullandığı ve ama başbakanın da ona bağlı olarak koordinasyon görevi üstlendiği örnekler önemlidir. İster başkanlık, isterse parlamenter sistem ya da ikisi arasındaki formüller, hükümet etme biçimi ile ilgilidir. Seçim sistemleri de yine siyasal sistemin önemli belirleyenlerinden birisidir.

Dar bölge sistemi, seçmenle seçilen arasında daha doğrudan erişilebilirlik imkanı sağlar. Yerel ya da ulusal barajlar, istikrar açısından önemsenirken, temsilde adaleti önemseyen yapılar, daha çok katılımı öne çıkarır.

Bugün küresel ölçekte bir temsili demokrasi tartışması yürütülmektedir. Parlamentoların doğuşuna örnek kabul edilen Magna Carta ve İngiltere süreci, esas itibariyle ekonomi siyasal karar alma süreçleri ilişkisini şekillendirir. Vergilerin ne kadar nasıl toplanacağı, nereye harcanacağı ile kimin düşman olarak görülerek, savaş açılacağı konusunun kararlarını kralın tek başına vermeyip toprak sahiplerinin temsilcilerini de dikkate alması demokrasinin alt zeminini oluşturmuştur. Dolayısıyla mali kaynakların yönetiminden bağımsız bir demokrasi konsepti tartışmak gerçeklikten kopkmaktır. Kaynakların paylaşımı aynı zamanda karar alımlarında da yetkinin paylaşımıdır.

Ekonomik kaynakların kullanımına dair insiyatif, kurallar ve mekanizmalar toplumsal menfaati merkeze koyuyorsa, gerçek bir halkçı demokrasiden söz etmek mümkündür. Aksi takdirde güç ve para farklı bir insiyatifte dururken, sadece dar anlamında siyasal alanda hükmetmek hayatın gerçekliği açısından ve sosyal sistemlerin doğası açısından çok anlamlı değildir. Türkiye demokrasi tartışmalarında hem erdem ve etik değerleri yeniden masaya yatırmalı, hem de toplumsal mücadelelerle oluşacak dengeyi yeniden sorgulamalıyız.

Demokratik hakların merkez tarafından topluma sunulduğu bir tarihsel arka plandan, demokratik duyarlılık çıkartmak, demokrasi iradesi oluşturmak kolay değildir. Batıda sınıf mücadelesi demokrasinin çerçevesinin şekillendirmiştir. Türkiye böyle bir arka plandan gelmediği için, kazanılan hakların sahiplenilmesi uygulamada hak ettiği yeri edinmesi mümkün olmamaktadır.